Şema terapi atlası

Kaynaklar

Erken dönem şemaları, temel duygusal ihtiyaçları ve içimizdeki farklı hâlleri tanıyın. On sekiz şema, şema modları ve iki etkileşimli keşifle şema terapiye kapsamlı bir giriş.

Şema terapi, çocuklukta karşılanmayan temel duygusal ihtiyaçların yetişkin yaşamında nasıl tekrar eden örüntülere dönüşebileceğini anlatan bütünleştirici bir psikoterapi yaklaşımıdır. Bu atlasta kuramın temel kavramlarını, on sekiz şemanın her birini ve terapide nasıl çalışıldığını okuyabilir, iki kısa keşifle kavramları kendi gündelik deneyimleriniz üzerinden düşünebilirsiniz.

Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir?18 şemayı inceleyinŞema kimyası

Şema terapi nedir?

Şema terapi, Jeffrey E. Young ve çalışma arkadaşlarının 1980’ler ve 1990’larda geliştirdiği bir psikoterapi yaklaşımıdır. Bilişsel davranışçı terapiden doğmuştur; ama ondan farklı olarak sorunların çocukluk ve ergenlikteki köklerine, duygulara erişen deneyimsel tekniklere, terapist ile danışan arasındaki ilişkiye ve kişinin yıllar içinde geliştirdiği başa çıkma biçimlerine çok daha fazla ağırlık verir.

Kuramın merkezinde basit bir düşünce yer alır: Her çocuğun güvenli bağlanma, özerklik, duygularını ifade edebilme, oyun ve gerçekçi sınırlar gibi temel duygusal ihtiyaçları vardır. Bu ihtiyaçlar tekrar tekrar karşılanmadığında, kişi kendisi, başkaları ve dünya hakkında derin ve kalıcı örüntüler geliştirebilir. Young bunlara erken dönem uyumsuz şemalar adını verir.

Şema terapi bugün en çok kişilik örüntüleriyle ilgili güçlüklerde, özellikle sınır kişilik örüntülerinde araştırılmıştır. Ancak kavramları herkes için tanıdıktır: Herkesin bazı şemaları vardır ve çoğu zaman bunlar yalnızca belirli durumlarda, hafif biçimde etkindir.

Neden geliştirildi?

Young, bilişsel terapiden yeterince yararlanamayan ya da yararı kalıcı olmayan danışanları gözlemleyerek işe başladı. Bu kişilerin sorunları çoğu zaman belirli bir hedefe indirgenemeyecek kadar yaygındı; düşüncelerine ve duygularına kolayca erişemiyor, mantık ve tekrarla değişmiyor, terapistle birkaç seansta güven ilişkisi kuramıyorlardı. Şema terapi, köklü inançları değiştirme çabası olarak başladı ve zamanla temel ihtiyaçları merkeze alan bir yaklaşıma dönüştü. Cambridge Guide’ın yazarları, yaklaşımın “ihtiyaç terapisi” olarak da adlandırılabileceğini söyler.

Hangi yaklaşımları bir araya getirir?

Şema terapi bilişsel davranışçı terapi, bağlanma kuramı, Gestalt terapi, nesne ilişkileri, yapılandırmacı ve psikanalitik yaklaşımlardan öğeler taşır. Young bu bütünleştirmenin seçmeci bir karışım olmadığını, tek ve tutarlı bir kurama dayandığını vurgular. Bowlby’nin güvenli üs düşüncesi sınırlı yeniden ebeveynlik kavramına, Gestalt terapinin boş sandalye tekniği ise şema ve mod diyaloglarına kaynaklık eder.

Jeffrey E. Young

Young, 2003 tarihli temel kitabında Columbia Üniversitesi Psikiyatri Bölümü’nde öğretim üyesi, New York ve Connecticut Bilişsel Terapi Merkezleri ile New York’taki Şema Terapi Enstitüsü’nün kurucusu ve direktörü olarak tanıtılır. Bilişsel terapinin kurucusu Aaron T. Beck’i kariyeri boyunca akıl hocası olarak anar. Young’ın enstitüsünde yetişen pek çok terapist yaklaşımı kendi ülkelerine taşımış; 2008’de kurulan Uluslararası Şema Terapi Derneği (ISST) bugün altmıştan fazla ülkede üyeye ulaşmıştır.

Young’ın akıl hocası için Aaron T. Beck, şema terapinin dayandığı kuram için Bağlanma atlası sayfalarına bakabilirsiniz.

Temel kavramlar

Erken dönem uyumsuz şema
Kişinin kendisi ve ilişkileri hakkında, anılardan, duygulardan, düşüncelerden ve bedensel duyumlardan oluşan, çocuklukta başlayıp yaşam boyu tekrarlayan geniş bir örüntü.
Temel duygusal ihtiyaçlar
Güvenli bağlanma, özerklik, duyguları ifade edebilme, oyun ve gerçekçi sınırlar. Şemalar bu ihtiyaçlar karşılanmadığında gelişir.
Başa çıkma biçimi
Şemanın tetiklediği acıya verilen tepki: teslim olma, kaçınma ya da aşırı telafi. Davranış şemanın kendisi değil, başa çıkma biçimidir.
Şema modu
O anda öne çıkan duygu durumu ve başa çıkma hâli. Şemalar uzun süreli özelliklere, modlar anlık durumlara benzer.
Sağlıklı Yetişkin
Duyguyu tanıyan, ihtiyacı önemseyen, gerçekliği değerlendiren ve sınır koyabilen iç ses. Terapinin genel amacı bu modu güçlendirmektir.
Sınırlı yeniden ebeveynlik
Terapistin, mesleki ve etik sınırlar içinde, danışanın çocuklukta karşılanmayan ihtiyaçlarını kısmen karşılaması.
Empatik yüzleştirme
Şemanın neden geliştiğini anlayıp onaylarken bugün ne kadar yanlış ve bedelli olduğunu da açıkça gösterme tutumu.
Şema kimyası
Kişinin, çekirdek bir şemasını tetikleyen kişilere daha güçlü bir çekim duyabilmesi.

Beş temel duygusal ihtiyaç

Young’a göre her çocuğun bu ihtiyaçları evrenseldir; gücü kişiden kişiye değişir. Psikolojik sağlık, bu ihtiyaçları uyumlu biçimde karşılayabilmektir.

Güvenli bağlanma

Güvenlik, istikrar, şefkat ve kabul görme.

Karşılanmadığında: Ayrılma ve reddedilme alanı

Özerklik, yetkinlik ve kimlik

Kendi başına bir şeyler yapabilme, yeterli hissetme ve kendine ait bir kimlik.

Karşılanmadığında: Zedelenmiş özerklik ve performans alanı

Gerçekçi sınırlar ve öz denetim

Başkalarının haklarını gözetebilme ve zorluğa dayanabilme.

Karşılanmadığında: Zedelenmiş sınırlar alanı

İhtiyaç ve duyguları ifade özgürlüğü

Geçerli ihtiyaçlarını ve duygularını korkmadan dile getirebilme.

Karşılanmadığında: Diğeri yönelimlilik alanı

Kendiliğindenlik ve oyun

Keyif alabilme, dinlenme, merak ve oyun.

Karşılanmadığında: Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık alanı

Young, bu beş ihtiyacın kuramdan ve klinik gözlemden çıkarıldığını, henüz deneysel olarak sınanmadığını ve değişime açık olduğunu açıkça belirtir. Daha yakın tarihli çalışmalar öz tutarlılık ve hakkaniyet gibi ek ihtiyaçlar önermiştir. Şemalar ile ihtiyaçlar arasındaki eşleştirme Arntz ve Jacob’ın önerdiği biçimiyle verilmiştir.

Şemalar nereden gelir?

Young, şemaların gelişmesine zemin hazırlayan dört tür erken deneyim tanımlar.

İhtiyaçların süreğen biçimde karşılanmaması

İyi bir şeyin çok azı: istikrarın, anlayışın ya da sevginin eksik kalması.

Örselenme ve mağduriyet

Çocuğun zarar gördüğü, korkutulduğu ya da istismar edildiği deneyimler.

İyi bir şeyin fazlası

Aşırı koruma, aşırı hoşgörü, sınırsız özgürlük. Bağımlılık ve haklılık şemaları bu yoldan gelişebilir.

Seçici özdeşim

Çocuğun önemli kişilerin düşünce, duygu ve davranışlarını seçerek içselleştirmesi.

Young’a göre şemaların çoğu tek bir olaydan değil, çekirdek ailede tekrar tekrar yaşanan deneyimlerin birikmesinden doğar; çocuk büyüdükçe akranlar, okul, toplum ve kültür de önem kazanır. Mizaç da en az çevre kadar belirleyicidir: Kaygılı, utangaç ya da çabuk tepki veren bir mizaç bazı deneyimlere karşı kırılganlığı artırabilir, sakin bir mizaç ise koruyucu olabilir. Şemalar başlangıçta erken aile ortamının oldukça doğru bir resmidir; sorun, koşullar değiştikten sonra da aynı biçimde sürmeleridir.

18 erken dönem uyumsuz şema

Young’ın 2003 tarihli modelinde on sekiz şema beş alanda toplanır. Bir alana dokunarak süzebilir, bir şemanın adına dokunarak ayrıntılı sayfasını açabilirsiniz.

Beş şema alanı ne anlatır?
Ayrılma ve reddedilme
Güvenlik, istikrar, şefkat, empati, duyguların paylaşılması, kabul ve saygı ihtiyaçlarının öngörülebilir biçimde karşılanmayacağı beklentisi. Young’a göre bu alandaki şemalar çoğunlukla soğuk, mesafeli, reddedici, öngörülemez ya da istismar edici aile ortamlarıyla ilişkilidir ve en zorlayıcı örüntüler arasında yer alır.
Zedelenmiş özerklik ve performans
Kişinin ailesinden ayrışabileceğine, kendi başına yaşamını sürdürebileceğine ve başarılı olabileceğine dair beklentileri zayıflatan inançlar. Kuram bu alanı çoğunlukla iç içe geçmiş, aşırı koruyucu ya da çocuğun kendine güvenini zayıflatan aile ilişkileriyle ilişkilendirir.
Zedelenmiş sınırlar
İçsel sınırlarda, başkalarına karşı sorumlulukta ya da uzun vadeli hedeflere yönelmede güçlük. Kuram bu alanı çoğunlukla aşırı hoşgörülü, yönlendirme sağlamayan ya da çocuğa üstünlük duygusu aşılayan ortamlarla ilişkilendirir.
Diğeri yönelimlilik
Sevgi ve onay kazanmak, bağı sürdürmek ya da misillemeden kaçınmak için başkalarının istek ve duygularına aşırı odaklanma; bunun bedeli olarak kendi ihtiyaçlarının geri plana atılması. Kuram bu alanı çoğunlukla kabulün koşullu olduğu ortamlarla ilişkilendirir.
Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık
Kendiliğinden duyguların ve dürtülerin bastırılması ya da katı içsel kurallara uymak için mutluluğun, dinlenmenin, yakın ilişkilerin ve sağlığın feda edilmesi. Kuram bu alanı çoğunlukla görev, kusursuzluk ve duyguların gizlenmesinin keyiften önce geldiği aile ortamlarıyla ilişkilendirir.

18 / 18 şema gösteriliyor.

Ayrılma ve reddedilme

Terk edilme / istikrarsızlık

Destek ve yakınlık için güvenilen kişilerin kalıcı olmayacağı ya da beklenmedik biçimde uzaklaşacağı beklentisi.

“Yakında beni bırakabilir; buna hazırlıklı olmalıyım.”

Sayfayı okuyun

Ayrılma ve reddedilme

Güvensizlik / kötüye kullanılma

Başkalarının incineceği, aldatacağı, aşağılayacağı ya da çıkarı için kullanacağı yönündeki genellenmiş beklenti.

“Açılırsam bunu bana karşı kullanırlar.”

Sayfayı okuyun

Ayrılma ve reddedilme

Duygusal yoksunluk

İlgi, anlaşılma, şefkat ve rehberlik ihtiyacının başkaları tarafından yeterince karşılanmayacağı beklentisi.

“Beni gerçekten anlayan kimse olmayacak.”

Sayfayı okuyun

Ayrılma ve reddedilme

Kusurluluk / utanç

Kişinin kendini temelden kusurlu, değersiz ya da sevilmeye layık olmayan biri olarak hissetmesi.

“Beni yakından tanısalar istemezler.”

Sayfayı okuyun

Zedelenmiş özerklik ve performans

Başarısızlık

Başarı gerektiren alanlarda akranlarına kıyasla temelden yetersiz olduğu ve başarısız olacağı inancı.

“Nasıl olsa başaramayacağım.”

Sayfayı okuyun

Diğeri yönelimlilik

Boyun eğicilik

Öfke, misilleme ya da terk edilme korkusuyla kendi ihtiyaç ve duygularını başkalarına bırakma.

“Hayır dersem sorun çıkar.”

Sayfayı okuyun

Diğeri yönelimlilik

Kendini feda

Başkalarının ihtiyaçlarını kendi doyumu pahasına, gönüllü ve aşırı ölçüde karşılamaya odaklanma.

“Ben istersem onlar üzülür.”

Sayfayı okuyun

Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık

Karamsarlık / kötümserlik

Yaşamın olumsuz yanlarına yaygın ve süreğen biçimde odaklanırken olumlu olasılıkları geri plana atma.

“İyi gidiyorsa birazdan bozulur.”

Sayfayı okuyun

Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık

Duyguları bastırma

Onaylanmama, utanç ya da kontrolü kaybetme korkusuyla duyguları ve kendiliğinden davranışları aşırı bastırma.

“Bunu belli etmemeliyim.”

Sayfayı okuyun

Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık

Cezalandırıcılık

Hata yapan herkesin, kişinin kendisi de dahil, anlayıştan çok sert bir cezayı hak ettiği inancı.

“Hata yaptıysam bedelini ödemeliyim.”

Sayfayı okuyun

Bu aramayla eşleşen bir şema bulunamadı. Aramayı kısaltmayı ya da süzgeci “Tümü” olarak değiştirmeyi deneyin.

Araştırmalar şemaların beş yerine dört alanda daha iyi gruplandığını gösterebilir; on sekiz sayısı da kesin değil, kuramsal bir çerçevedir. Daha yeni çalışmalar tutarlı bir kimlik eksikliği, anlamlı bir dünya eksikliği ve adaletsizlik gibi ek şemalar önermiştir.

Üç başa çıkma biçimi

Young, canlıların tehdide üç temel biçimde yanıt verdiğini hatırlatır: savaşmak, kaçmak ya da donup kalmak. Şema terapide bunların karşılığı aşırı telafi, kaçınma ve teslim olmadır. Bu tepkiler çocuklukta koruyucudur; yetişkinlikte ise çoğu zaman şemayı sürdürür.

Teslim olma

Donup kalmaya benzer

Şemayı doğruymuş gibi kabul etmek, acısını doğrudan yaşamak ve çocukluktaki örüntüleri tekrarlamak; örneğin eleştirel kişileri yakın ilişki için seçmek.

Kaçınma

Kaçmaya benzer

Yaşamı şemanın hiç tetiklenmeyeceği biçimde düzenlemek; düşünce ve duyguları dikkat dağıtma, aşırı çalışma ya da madde gibi yollarla bastırmak.

Aşırı telafi

Savaşmaya benzer

Şemanın tersi doğruymuş gibi davranmak. Sağlıklı bir karşı koyma çabası gibi başlar, ama hedefi aşar; örneğin değersizlik duygusuna karşı üstünlük taslamak.

Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Bu yüzden bir davranışa bakarak şemayı okumak yanıltıcıdır. Arntz ve arkadaşlarının 2021’deki yeniden formülasyonunda teslim olma “boyun eğip kabullenme”, aşırı telafi ise “tersine çevirme” olarak yeniden adlandırılmıştır.

Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir?

Dört kurmaca sahneden birini seçin ve on kısa soruyla o anda içinizde neler olabileceğini düşünün: duygu, iç ses, bedensel tepki, dürtü, ihtiyaç ve küçük bir adım. Sonunda seçtiğiniz ifadeleri bir arada görür ve sahneyle ilişkilendirilebilecek şemaları okursunuz.

Yaklaşık 4 dakika sürer. Tanı koymaz; yanıtlarınız kaydedilmez.

Şema modları: içimizdeki farklı hâller

Şemalar uzun süreli özelliklere benzer; modlar ise o anda öne çıkan duygu durumu ve başa çıkma hâlidir. Young mod kavramını, neredeyse bütün şemalardan yüksek puan alan ve duygu durumu çok hızlı değişen danışanlarla çalışırken geliştirdi. Bir moddan diğerine geçişe “mod değişimi” denir.

Arntz ve Jacob’ın vurguladığı gibi herkesin farklı “parçaları” vardır; modlar bir kişilik bölünmesi ya da çoklu kişilik anlamına gelmez. Terapide modlara çoğu zaman kişiyle birlikte kişisel adlar verilir ve bir kâğıda çizilerek aralarındaki ilişki görünür kılınır.

Çocuk modları

Doğuştan ve evrensel olduğu düşünülen duygusal hâller.

İncinebilir Çocuk

Yalnızlık, korku, üzüntü, utanç ya da çaresizlik. Çekirdek şemaların çoğunu taşır; terapinin iyileştirmeye çalıştığı temel moddur.

“Şu an anlaşılmaya ve güvende hissetmeye ihtiyacım var.”

Öfkeli Çocuk

Karşılanmayan ihtiyaçlar ya da haksızlık karşısında yoğun öfke ve protesto; sonuçları düşünmeden dışa vurulabilir.

“Bu çok haksız; biri beni duymalı.”

Dürtüsel / Disiplinsiz Çocuk

İsteği hemen gidermeye yönelme, engellenmeye ve sıkıcı görevlere dayanamama.

“Şimdi istiyorum, sonrası beni ilgilendirmiyor.”

Mutlu Çocuk

İhtiyaçların o an karşılandığı, kendini sevilmiş, güvende ve kendiliğinden hissettiği hâl.

“Burada rahatım; merak edebilir, oynayabilirim.”

İşlevsel olmayan başa çıkma modları

Acı veren duygulardan korunmak için gelişmiş hâller.

Uyumlu Teslimci

Çatışma ya da reddedilmeden korunmak için edilgenleşmek, boyun eğmek, kendi ihtiyacını geri çekmek.

“Ne isterseniz olur; yeter ki sorun çıkmasın.”

Kopuk Korungan

Duygulardan uzaklaşmak, hissizleşmek, mesafe koymak. Young’a göre koruyucu bir duvardır ama zamanla bir hapishaneye dönüşebilir ve değişmesi en zor modlardan biridir.

“Hiçbir şey hissetmiyorum; konuşmaya gerek yok.”

Aşırı Telafi Edici

İncinmeye karşı karşı saldırı, kontrol, üstünlük ya da aşırı davranışlarla şemayı çürütmeye çalışmak.

“Kimse bana bunu yapamaz; kontrol bende.”

İşlevsel olmayan ebeveyn modları

İçselleştirilmiş sesler. Gerçek ebeveynlerin bir portresi değil, zihinde kalan bir “damga”dır.

Cezalandırıcı Ebeveyn

İhtiyaçları ya da hataları nedeniyle kişiyi cezalandıran, aşağılayan iç ses.

“Bunu hak ettin; zaten hiçbir şeyi beceremiyorsun.”

Talepkâr Ebeveyn

Sürekli daha fazlasını, kusursuzluğu, verimliliği ya da başkalarını önce düşünmeyi isteyen katı iç ses; her zaman cezalandırıcı değildir.

“Dinlenmek yok; daha iyisini yapmalısın.”

Sağlıklı mod

Terapinin güçlendirmeye çalıştığı hâl.

Sağlıklı Yetişkin

İncinebilir çocuğu besler ve korur, öfkeli ve dürtüsel çocuğa sınır koyar, işlevsel olmayan başa çıkma ve ebeveyn modlarıyla mücadele eder ya da onları yumuşatır.

“Hem duygumu hem bugünün gerçekliğini gözetebilirim.”

Mod örneklerindeki iç sesler kurmacadır. Young’ın 2003 tarihli modelinde dört grupta on mod yer alır.

Model nasıl genişledi?

Daha ayrıntılı mod listeleri
Young’ın 2003’teki on modluk modeli, Arntz ve Maastricht grubunun çalışmalarıyla farklı kişilik örüntülerini ve adli alandaki danışanları da kapsayacak biçimde genişledi. Arntz ve Jacob on sekiz mod tanımlar ve modelin kesin değil, kuramsal bir çerçeve olduğunu vurgular.
İncinebilir çocuğun farklı yüzleri
Yalnız Çocuk, Terk Edilmiş ya da İstismar Edilmiş Çocuk, Aşağılanmış Çocuk ve Bağımlı Çocuk; öfke tarafında ise İnatçı Çocuk ve Öfkeden Gözü Dönmüş Çocuk.
Yeni başa çıkma modları
Kaçınma tarafında Kaçıngan Korungan, Öfkeli Korungan ve Kopuk Kendini Yatıştırıcı; aşırı telafi tarafında Büyüklenmeci, Onay ya da Dikkat Arayıcı, Mükemmeliyetçi Aşırı Kontrolcü ve Şüpheci Aşırı Kontrolcü gibi modlar.
Ebeveyn modlarından eleştirmen modlarına
Güncel kaynaklarda ebeveyn modları Cezalandırıcı Eleştirmen ve Talepkâr Eleştirmen olarak adlandırılır; ilişkiler üzerinden suçluluk uyandıran bir eleştirmen modu da tanımlanmıştır.

Şema kimyası: neden aynı hikâyenin içindeyim?

Young, danışanlarının sık sık aynı türden partnerlere çekildiğini gözlemledi: Duygusal yoksunluk şeması olan bir kişi mesafeli birine güçlü bir çekim duyabilir, sıcak ve ilgili bir partneri ise sıkıcı ya da boğucu bulabilir. Young, en çok çekirdek bir şemayı tetikleyen kişilere çekilme eğilimine şema kimyası adını verir.

Bu kavram bir suçlama değildir ve her çekimi açıklamaz. Tanıdık olanın, acı verse bile güçlü hissettirebileceğini hatırlatır. Cambridge Guide, terapistin iyi bir ebeveyn gibi bazı basit sorular sormasını önerir: Yeni partner hata yaptığında özür diliyor mu, duygularınızı önemsiyor mu, konuşmanıza izin veriyor mu, size karşılık veriyor mu?

Aşağıdaki kısa keşifte kurmaca bir sahne seçip önce güvenliği, sonra olası duyguyu ve tepkiyi düşünebilirsiniz.

Terapide neler yapılır?

Young terapiyi iki evrede anlatır: Değerlendirme ve eğitim evresinde yaşam öyküsü, ölçekler, kendini gözlem ve imgeleme çalışmalarıyla bir vaka formülasyonu oluşturulur; değişim evresinde ise bilişsel, deneyimsel, davranışsal ve ilişkisel teknikler esnek biçimde bir arada kullanılır. Cambridge Guide bu süreci altı esnek evreye ayırır: değerlendirme ve eğitim, güvenlik ve bağ kurma, şema ve mod farkındalığı, yönetim, iyileşme ve özerklik. Süre, odaklı bir sorun için birkaç seanstan ağır kişilik güçlükleri için iki üç yıla kadar değişebilir.

Sınırlı yeniden ebeveynlik
Terapist, mesleki ve etik sınırlar içinde, danışanın çocuklukta karşılanmayan ihtiyaçlarını kısmen karşılar: sıcaklık, koruma, cesaretlendirme ve gerektiğinde sınır. Cambridge Guide bunu bir teknikten çok bir yönelim olarak, danışana bir şey yapmak değil onunla birlikte olmak olarak anlatır.
Empatik yüzleştirme
Şemanın neden geliştiği anlaşılır ve onaylanır; aynı zamanda bugün ne kadar yanlış ve bedelli olduğu açıkça gösterilir. Cambridge Guide bunu sıcak ve soğuk musluğu olan bir lavaboya benzetir.
İmgelemeyle yeniden yazma
Bugünkü zor bir duygudan çocukluktaki bir sahneye geçilir; çocuğun duyguları ve ihtiyaçları keşfedilir, ardından bir yardımcı sahneye girip tehdidi durdurur ve ihtiyacı karşılar. Önce terapist, zamanla danışanın Sağlıklı Yetişkini bu rolü üstlenir.
Sandalye çalışmaları
Her mod ya da şema tarafı ayrı bir sandalyeye oturtulur; aralarındaki diyalog görünür kılınır. Terapist kişiyle değil modla yüzleşir; kırılgan danışanlar cezalandırıcı sandalyeye oturtulmaz.
Bilişsel teknikler
Şemayı yaşam boyu kanıtlarla sınama, başa çıkma biçimlerinin artı ve eksilerini tartma, hatırlatma kartları ve şema günlüğü. Saf Sokratik sorgulama güçlü bir Sağlıklı Yetişkin gerektirdiğinden, gerekirse sağlıklı yanıtlar daha doğrudan verilir.
Davranışsal örüntü kırma
Partner ve iş seçimleri gibi büyük yaşam kararlarını da kapsayan yeni davranışlar, önce imgeleme ve rol oyunlarıyla prova edilir. Cambridge Guide bunu belki de en önemli ve en uzun aşama olarak anlatır; bu aşama olmadan geri dönüş olasılığı yüksektir.

Araştırmalar ne söylüyor?

Sınır kişilik örüntüleri

Kanıtların en güçlü olduğu alandır. Üç yıl süren bir karşılaştırmada şema terapi, aktarım odaklı psikoterapiye göre daha az terapiyi bırakma ve daha iyi sonuçlarla ilişkili bulundu (Giesen-Bloo ve ark., 2006). Beş ülkede 495 kişiyle yapılan çok merkezli bir çalışmada şema terapi olağan tedaviden daha etkiliydi; bireysel ve grup oturumlarının birlikte kullanıldığı biçim en iyi sonuçları verdi (Arntz ve ark., 2022).

Diğer kişilik örüntüleri

Kaçıngan, bağımlı, obsesif ve diğer bazı kişilik örüntülerini kapsayan 323 kişilik bir çalışmada şema terapi olağan tedaviden daha yüksek iyileşme oranlarıyla ilişkili bulundu (Bamelis ve ark., 2014); ancak bu çalışma karşılaştırma grubunun zayıflığı nedeniyle eleştirilmiştir.

Diğer alanlar

Kronik depresyonda ikinci basamak bir seçenek olarak umut verici bulgular vardır. Kaygı bozukluklarında randomize kontrollü çalışma yoktur; yeme bozukluklarında ise şema terapi şimdilik ilk seçenek değildir. İmgelemeyle yeniden yazma tekniği tek başına da araştırılmış ve çocukluk istismarına bağlı travma sonrası stres belirtilerinde EMDR’ye benzer etkiler göstermiştir.

Sınırlılıklar

Çalışmaların büyük kısmı kadınlarla ve uzun süreli bireysel terapiyle yapılmıştır; psikoz, iki uçlu bozukluk ve madde bağımlılığı gibi durumlar çoğunlukla dışarıda bırakılmıştır. Gündelik klinik uygulamada sonuçların daha mütevazı olması beklenebilir.

Doğru bilinen yanlışlar

Şema terapi hakkında sık karşılaşılan on iddia ve kaynakların söyledikleri.

“Şema demek kişilik bozukluğu demektir.”

Hayır. Şema, anılardan, duygulardan, düşüncelerden ve bedensel duyumlardan oluşan, yaşam boyu tekrarlayabilen bir örüntüdür. Herkesin bazı şemaları vardır; şemalar ancak belirgin sıkıntıya ya da işlevsellikte bozulmaya yol açtığında klinik önem kazanır.

“Şemalar yalnızca travmadan doğar.”

Hayır. Aşırı koruma ya da sınırsız hoşgörü gibi “iyi bir şeyin fazlası” da şemalara zemin hazırlayabilir. Duygusal yoksunluk ise geriye dönüp bakıldığında “idare ederdi” diye anlatılan çocukluklarda da görülebilir.

“Davranışım şemamın kendisidir.”

Hayır. Davranış, şemaya verilen bir başa çıkma tepkisidir. Aynı şemaya teslim olarak, kaçınarak ya da aşırı telafiyle yanıt verilebilir ve kişi bu tepkiler arasında durumdan duruma geçebilir.

“Ebeveyn modları anne babamı suçlamak demektir.”

Hayır. Ebeveyn modları gerçek ebeveynlerin portresi değil, zihinde kalmış seslerdir; akranlardan, öğretmenlerden ya da kültürden de gelebilirler. Terapide mücadele edilen kişi değil, içselleştirilmiş sestir.

“Her güçlü çekim ‘şema kimyasıdır’.”

Hayır. Bir kişiye duyulan çekim ortak değerlerden, karşılıklı ilgiden, yaşam koşullarından ve pek çok başka etkenden beslenir. Şema kimyası yalnızca bazı tekrarlayan örüntüleri anlamaya yardım eden bir kavramdır.

“İstismarcı bir ilişkiyi kişinin şeması seçtirir.”

Hayır. Şema kavramı şiddeti açıklamaz ya da mazur göstermez; maruz kalan kişiye sorumluluk yüklemez. Sorumluluk zarar veren kişidedir ve öncelik güvenliktir.

“Şemalar ömür boyu değişmez.”

Şemalar dirençlidir ve çoğu zaman tümüyle silinmez; ama yeni ilişki deneyimleri ve psikoterapiyle daha seyrek, daha hafif ve daha kısa süreli etkin hâle gelebilir. Şema terapinin amacı tam olarak budur.

“Neden böyle olduğumu anlamak yeterlidir.”

Çoğu zaman yetmez. Young, danışanların “Doğru olmadığını biliyorum ama öyle hissediyorum” demesini sık görür. Bu yüzden şema terapi içgörüyü duygulara erişen deneyimsel çalışmalar ve davranış değişikliğiyle birleştirir.

“Sağlıklı Yetişkin hiç öfkelenmez, hiç üzülmez.”

Hayır. Amaç duyguları bastırmak değil; onları tanıyıp ihtiyacı fark etmek ve gerçekliği gözeterek sorumlu biçimde karşılık verebilmektir. Dışarıdan sakin görünmek Kopuk Korungan modunun da işareti olabilir.

“Bu sayfadaki keşif baskın şemamı gösterir.”

Hayır. Buradaki sorular bir ölçek ya da klinik görüşme değildir; şema ya da mod saptamaz. Yalnızca düşünmeye ve öğrenmeye yardım etmek için hazırlanmıştır.

Önce güvenlik

Bu atlastaki keşifler tehdit, şiddet ya da zorlayıcı kontrol içermeyen durumlar için yazılmıştır. Bir ilişkide korku, tehdit, aşağılama, izleme ya da şiddet varsa sorun karşılıklı bir şema döngüsü değildir; sorumluluk zarar veren davranışı gösteren kişidedir ve öncelik güvenliktir.

Acil tehlikede 112’yi arayın. Şiddetle ilgili danışma ve yönlendirme için Alo 183 hattına ulaşabilir, kadınlar için geliştirilen KADES uygulamasını kullanabilirsiniz.

Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız yalnız kalmayın; güvendiğiniz biriyle ve bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşun. Randevu ve iletişim için buraya tıklayın.

Yöntem ve kaynaklar

Metinler Young, Klosko ve Weishaar’ın (2003) temel kitabı, Arntz ve Jacob’ın (2013) mod yaklaşımı rehberi ve Brockman ve arkadaşlarının (2023) Cambridge Guide to Schema Therapy kitabı esas alınarak özgün olarak yazılmıştır. Şema ve mod adları için Türkçe alan yazında yaygın kullanılan karşılıklar tercih edilmiştir.

Kitaplardaki ölçek maddeleri, olgu metinleri ve görseller aktarılmamıştır. Örnekler ve keşif soruları kurmacadır.

Kullanım ve gizlilik

Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz, şema ya da mod saptamaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz.

Keşiflerdeki yanıtlarınız yalnızca bu sekmede, geçici olarak tutulur; herhangi bir yere gönderilmez ve sayfayı kapattığınızda silinir.

Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz. Randevu için iletişime geçin.