Kişilik kuramları atlası
Bir insanı anlamanın on iki yolu
Freud’dan Beş Faktör Modeli’ne, Adler’den yaşam öyküsü yaklaşımına: kişilik psikolojisinin başlıca kuramlarını, nasıl doğduklarını ve bugün nasıl değerlendirildiklerini tanıyın.
Aynı insanı farklı kuramlar farklı sorularla anlamaya çalışır: kimi bilinçdışına, kimi benlik algısına, kimi öğrenilmiş beklentilere ya da yaşam öyküsüne bakar. Bu atlasta on iki kuramsal bakışı, nasıl geliştiklerini ve bugün nasıl değerlendirildiklerini sade bir dille bulacaksınız.
Kişilik kuramı nedir?
Kişilik, bir insanın düşünme, hissetme ve davranma biçimlerinde zaman içinde ve farklı durumlarda görece süreklilik gösteren örüntülerin bütünüdür. Kişilik kuramları bu örüntüleri açıklamaya çalışır ve üç temel soruya yanıt arar: İnsanlar birbirinden nasıl farklılaşır? Kişilik nasıl gelişir ve değişir? Bir insanın davranışını en iyi ne açıklar?
Her kuram bu sorulara başka bir yerden bakar. Bu yüzden kuramlar çoğu zaman birbirinin rakibi değil, aynı insanı farklı açılardan aydınlatan mercekler olarak düşünülebilir.
Kuramlar nasıl gelişti?
İlk kapsamlı kişilik kuramları 20. yüzyılın başında, Freud ve çevresinin klinik gözlemlerinden doğdu. Freud’dan ayrılan Adler, Jung, Horney ve Erikson gibi yeni-Freudcular toplumsal ilişkileri, kültürü ve yaşam boyu gelişimi öne çıkardı. 1950’ler ve 1960’larda Rogers ve Maslow, insanı eksiklikleri yerine büyüme potansiyeli üzerinden anlatan hümanistik yaklaşımı geliştirdi. Aynı yıllarda Allport’la başlayan özellik araştırmaları istatistiksel yöntemlerle Beş Faktör Modeli’ne uzandı. Bandura’nın sosyal bilişsel kuramı öğrenme ve inançları, Kelly kişinin anlam kurma biçimini, McAdams ise yaşam öyküsünü kişiliğin merkezine yerleştirdi.
Bir kuramı nasıl değerlendiririz?
- Sınanabilirlik: Kuramın öne sürdüğü açıklamalar araştırmayla desteklenebiliyor ya da çürütülebiliyor mu?
- Kapsam: Kuram insan yaşantısının ne kadar geniş bir bölümünü açıklayabiliyor?
- Kullanışlılık: Kuram eğitime, psikoterapiye ya da yeni araştırmalara yol gösterebiliyor mu?
Atlastaki her sayfada bu ölçütlere dayanan kısa bir değerlendirme bulacaksınız.
Bu atlastaki yaklaşımlar
- Psikodinamik ve yeni-Freudcu
- Bilinçdışı süreçler, iç çatışmalar, erken ilişkiler ve sonraki kuramcılarla birlikte toplumsal ve kültürel etkiler.
- Hümanistik
- Öznel yaşantı, benlik algısı, büyüme ve kendini gerçekleştirme eğilimi.
- Sosyal bilişsel
- Gözlem yoluyla öğrenme, beklentiler, öz-yeterlik ve kişi ile çevrenin karşılıklı etkisi.
- Özellik yaklaşımı
- Kişilerin görece kalıcı eğilimlerini betimleme ve ölçme.
- Bilişsel ve anlatısal
- Kişinin olayları yorumlama biçimi ve kendi yaşamına verdiği anlam.
Kişilik kuramlarının zaman çizelgesi
Çizgiler kuramcıların yaşam sürelerini gösterir. Renkler ait oldukları yaklaşımı belirtir; bir isme dokunarak o kuramın sayfasını açabilirsiniz.
Kuramcılar ve yaklaşımlar
12 kuramsal bakış gösteriliyor.
Sigmund Freud
1856–1939Psikodinamik ve yeni-Freudcu
Psikanalitik kişilik kuramı
Bilinçdışı süreçlere, iç çatışmalara ve erken deneyimlerin bıraktığı izlere bakar.
- Bilinçdışı
- Savunma mekanizmaları
- İd, ego ve süperego
Alfred Adler
1870–1937Psikodinamik ve yeni-Freudcu
Bireysel psikoloji
Yaşam amaçlarına, aidiyete, yetersizlik duygusuyla baş etmeye ve sosyal ilgiye odaklanır.
- Yaşam üslubu
- Sosyal ilgi
- Aşağılık duygusu
Carl Gustav Jung
1875–1961Psikodinamik ve yeni-Freudcu
Analitik psikoloji
Sembollere, persona ile gölgeye ve kişiliğin bütünleşmesi olan bireyleşme sürecine dikkat çeker.
- Persona
- Gölge
- Bireyleşme
Karen Horney
1885–1952Psikodinamik ve yeni-Freudcu
Kültürel ve kişilerarası psikanaliz
Temel kaygıyı, kültürün etkisini, ideal benliği ve ilişkilerdeki baş etme yollarını ele alır.
- Temel kaygı
- Üç yönelim
- İdeal benlik
Gordon Allport
1897–1967Özellik yaklaşımı
Kişilik özellikleri yaklaşımı
Bireysel farklılıklara, kişiye özgü eğilimlere ve her insanın biricikliğine odaklanır.
- Özellik
- Temel, merkezî ve ikincil özellikler
- İşlevsel özerklik
Erik Erikson
1902–1994Psikodinamik ve yeni-Freudcu
Psikososyal gelişim kuramı
Kimliğin yaşam boyu değişimini ve her dönemin psikososyal görevlerini inceler.
- Kimlik
- Psikososyal kriz
- Yaşam boyu gelişim
Carl Rogers
1902–1987Hümanistik
Benlik kuramı
Benlik algısını, kabul görmeyi, öznel yaşantıyı ve kendini gerçekleştirme eğilimini öne çıkarır.
- Benlik kavramı
- Uyum ve uyumsuzluk
- Değer koşulları
George Kelly
1905–1967Bilişsel ve anlatısal
Kişisel yapılar kuramı
Kişinin olaylara anlam vermek için kullandığı kendine özgü kavramları inceler.
- Kişisel yapı
- Yapısal seçenekçilik
- Repertuar ızgarası
Abraham Maslow
1908–1970Hümanistik
İhtiyaçlar ve kendini gerçekleştirme
İhtiyaçlara, gelişmeye, anlama ve insanın potansiyelini ortaya koymasına odaklanır.
- İhtiyaçlar hiyerarşisi
- Kendini gerçekleştirme
- Doruk deneyimi
Albert Bandura
1925–2021Sosyal bilişsel
Sosyal bilişsel kuram
Öz-yeterliği, gözlem yoluyla öğrenmeyi ve kişi, davranış ve çevre arasındaki etkileşimi inceler.
- Öz-yeterlik
- Gözlem yoluyla öğrenme
- Karşılıklı belirleyicilik
Beş Faktör Modeli
Costa 1942, McCrae 1949 doğumluÖzellik yaklaşımı
Özellik boyutları; Paul T. Costa ve Robert R. McCrae
Dışadönüklük, uyumluluk, sorumluluk, duygusal dengesizlik ve deneyime açıklık boyutlarıyla kişiliği betimler.
- Dışadönüklük
- Sorumluluk
- Deneyime açıklık
Dan P. McAdams
1954 doğumluBilişsel ve anlatısal
Anlatısal kimlik
Yaşam öyküsünü, dönüm noktalarını ve kişinin kimliğine verdiği anlamı inceler.
- Anlatısal kimlik
- Dönüm noktası
- Kurtuluş anlatısı
Bu aramayla eşleşen bir kuramsal bakış bulunamadı. Aramayı kısaltmayı ya da süzgeci “Tümü” olarak değiştirmeyi deneyin.
Bir yaşantı, farklı bakışlar
Aynı yaşantıya beş farklı kuramsal mercekten bakın. Hiçbir açıklama diğerinin yerine geçmez; her biri başka bir soruyu görünür kılar.
“Hayır” dediğinde değersiz hissediyor.
Deniz, işyerinde istemediği görevleri de kabul ediyor. Reddettiğinde insanların gözündeki değerini kaybedeceğini düşünüyor. Eve döndüğünde kızgın ve yorgun.
Carl Rogers
Benlik kuramıRogers, değerli olmak için belli koşulları karşılama deneyiminin Deniz’in kendisiyle ilişkisini nasıl etkilediğini araştırabilirdi.
Kuramı okuyunKaren Horney
Kültürel ve kişilerarası psikanalizHorney, güvensizlik karşısında insanlara yönelme ve onayı koruma çabasına odaklanabilirdi.
Kuramı okuyunAlfred Adler
Bireysel psikolojiAdler, bu davranışın aidiyet ve yeterli hissetme arayışındaki yerini sorgulayabilirdi.
Kuramı okuyunAlbert Bandura
Sosyal bilişsel kuramBandura, sınır koymaya ilişkin öz-yeterlik beklentisini ve geçmişteki sosyal öğrenme deneyimlerini inceleyebilirdi.
Kuramı okuyunBeş Faktör Modeli
Özellik boyutlarıÖzellik bakışı, farklı bağlamlardaki uyumluluk eğilimini betimleyebilir; ancak “neden böyle davranıyor?” sorusunu tek başına yanıtlamaz.
Kuramı okuyunÖnemli bir işe başlayamıyor.
Ece, bitirmesi gereken sunumu günlerdir erteliyor. Başlamayı düşündüğünde yetersiz kalacağı düşüncesi geliyor; günün sonunda kendisine daha çok kızıyor.
Sigmund Freud
Psikanalitik kişilik kuramıFreudcu bir yorum, başarı ve beklentiler çevresindeki olası iç çatışmaları ele alabilirdi; bu yalnızca bir varsayımdır.
Kuramı okuyunGeorge Kelly
Kişisel yapılar kuramıKelly, “iyi sunum–kötü sunum” ayrımının Ece’nin deneyimini nasıl daralttığını sorabilirdi.
Kuramı okuyunAlbert Bandura
Sosyal bilişsel kuramBandura, görevi yapabileceğine ilişkin inancı ve küçük başarı deneyimlerinin etkisini araştırabilirdi.
Kuramı okuyunCarl Rogers
Benlik kuramıRogers, başarı beklentileri ile Ece’nin o anki yaşantısı arasındaki uyumsuzluğa dikkat çekebilirdi.
Kuramı okuyunDan P. McAdams
Anlatısal kimlikMcAdams, bu başarısızlık korkusunun Ece’nin kendi yaşam öyküsünde nasıl bir yer tuttuğunu merak edebilirdi.
Kuramı okuyun“Artık eskisi gibi biri değilim.”
Mert, şehir değiştirdikten sonra hem eski arkadaşlarının yanında hem de yeni çevresinde kendini yabancı hissediyor. Eski alışkanlıklarını sorguluyor.
Erik Erikson
Psikososyal gelişim kuramıErikson, yeni roller ve aidiyetler arasında yeniden kurulan kimlik sorusuna odaklanabilirdi.
Kuramı okuyunCarl Gustav Jung
Analitik psikolojiJung, toplumsal persona ile Mert’in farkına varmaya başladığı başka yönleri arasındaki ilişkiyi ele alabilirdi.
Kuramı okuyunDan P. McAdams
Anlatısal kimlikMcAdams, taşınmanın Mert’in hikâyesinde nasıl bir dönüm noktası olarak anlatıldığını sorabilirdi.
Kuramı okuyunAbraham Maslow
İhtiyaçlar ve kendini gerçekleştirmeMaslow, güvenlik ve aidiyet ihtiyaçlarının bu dönemde nasıl karşılandığına bakabilirdi.
Kuramı okuyunGordon Allport
Kişilik özellikleri yaklaşımıAllport, koşullar değişse de Mert’te hangi eğilimlerin sürdüğünü anlamaya çalışabilirdi.
Kuramı okuyunKüçük bir eleştiriyi uzun süre düşünüyor.
Selin, toplantıda aldığı kısa bir geri bildirimi akşam boyunca düşünüyor. Bunun herkesin gözündeki yerini değiştirdiğini hissediyor.
Karen Horney
Kültürel ve kişilerarası psikanalizHorney, kişinin kendine ilişkin katı ideali ile başkalarınca değerlendirilme kaygısı arasındaki ilişkiyi gündeme getirebilirdi.
Kuramı okuyunCarl Rogers
Benlik kuramıRogers, kabul görme koşullarının ve benlik algısının geri bildirimden nasıl etkilendiğini merak edebilirdi.
Kuramı okuyunGeorge Kelly
Kişisel yapılar kuramıKelly, tek bir yorumdan çıkarılan “yeterliyim–yetersizim” anlam yapısını sorgulayabilirdi.
Kuramı okuyunBeş Faktör Modeli
Özellik boyutlarıBeş Faktör bakışı, duygusal tepkisellikle ilişkili görece kalıcı özellikleri araştırabilir; ancak bu kısa öyküden bir kişilik puanı çıkarılamaz.
Kuramı okuyunDan P. McAdams
Anlatısal kimlikMcAdams, eleştirinin Selin’in kendisi hakkında anlattığı daha geniş öyküye nasıl bağlandığına bakabilirdi.
Kuramı okuyunÖrnekler kurmacadır. Yorumlar, ilgili kuramın bu durumu nasıl ele alabileceğine dair ihtiyatlı örneklerdir; kuramcıların gerçek görüşleri ya da bir değerlendirme değildir.
Bir insanı anlamaya hangi soruyla başlardınız?
On dört kısa soruda, bir insanı anlamaya çalışırken size en anlamlı gelen açıklamayı seçin; sonunda sorularınızın en çok yaklaştığı kuramsal bakışın sayfası açılır. Bu bir kişilik testi değildir; sizin kişiliğinizi değil, hangi açıklama diline meraklı olduğunuzu keşfetmenin kısa bir yoludur.
Yaklaşık 5 dakika sürer. Yanıtlarınız kaydedilmez.
Kaynaklar ve yöntem
Metinler bu atlas için özgün olarak hazırlanmıştır; temel kaynak, açık erişimli bir üniversite ders kitabı olan OpenStax Psychology 2e’nin kişilik bölümüdür. Her kuramcının sayfasında ek akademik kaynaklar yer alır. Keşif sorularının kuramlarla eşleştirilmesi öğretici bir düzenlemedir; ölçülmüş bir değişken, norm ya da geçerlik çalışması yoktur.
Bu sürümde biyolojik yaklaşımlar ile davranışçı ve durumsal açıklamalar yer almıyor; atlas zamanla genişletilecektir. Fotoğrafların künyeleri ilgili kuramcı sayfalarında yer alır.
Kullanım ve gizlilik
Bu sayfa kişilik kuramlarını tanıtmak için hazırlanmış eğitsel bir içeriktir. Keşfin sonucu bir kişilik profili, tanı ya da psikoterapi önerisi değildir.
Keşifteki yanıtlarınız kaydedilmez ve hiçbir yere gönderilmez; keşif bittiğinde yalnızca sorularınıza en yakın kuramın sayfası açılır. Sitenin genel uygulamaları için Aydınlatma Metni’ni inceleyebilirsiniz.
Psikoterapi yaklaşımlarını merak ediyorsanız Psikoterapi atlasına, kendi deneyiminiz üzerine düşünmek isterseniz Farkındalık rehberlerine göz atabilirsiniz.