Boyun eğicilik
Diğeri yönelimlilik
Öfke, misilleme ya da terk edilme korkusuyla kendi ihtiyaç ve duygularını başkalarına bırakma.
Diğeri yönelimlilik
Bu şema ne anlatır?
Kişinin öfke, misilleme ya da terk edilme korkusuyla kontrolü başkalarına aşırı ölçüde bırakması ve bunu yaparken zorlandığını hissetmesi. Young iki biçimini ayırır.
Çoğunlukla kişinin kendi isteklerinin ve duygularının başkaları için geçerli ya da önemli olmadığı algısı eşlik eder. Uyum gösterdikçe kapana kısılmışlık hissi ve öfke birikir; bu öfke pasif-agresif davranışlar, kontrolsüz patlamalar ya da bedensel belirtiler biçiminde ortaya çıkabilir.
Farklı görünümleri
- İhtiyaçların bastırılması
- Kendi tercihlerini, kararlarını ve isteklerini geri çekmek.
- Duyguların bastırılması
- Özellikle öfkeyi saklamak.
Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?
Melis hafta sonu dinlenmek istediği hâlde arkadaşının taşınmasına yardıma gider; hayır derse arkadaşının kızacağından korkar. Gün boyunca güler yüzlüdür, ama eve döndüğünde hem kendine hem arkadaşına öfkelidir. Bir sonraki davette de yine hayır diyemeyeceğini bilir.
“Hayır dersem sorun çıkar.”
Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.
Nereden gelebilir?
Kuram bu şemayı çoğunlukla çocuğun ihtiyaçlarını ya da duygularını ifade etmesinin cezalandırıldığı, öfkeyle ya da sevginin geri çekilmesiyle karşılandığı ortamlarla ilişkilendirir. Arntz ve Jacob evdeki tehlikeli bir atmosferin ve boyun eğen bir ebeveyni model almanın da bu şemaya zemin hazırlayabileceğini anlatır.
Üç başa çıkma biçiminde
Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.
Teslim olma
Kararları başkalarına bırakmak, baskın ya da kontrolcü partnerler seçmek.
Kaçınma
Çatışmadan ve farklı isteklerin ortaya çıkabileceği durumlardan kaçınmak.
Aşırı telafi
Otoriteye karşı isyan etmek, pasif-agresif biçimde direnmek.
İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı
Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç
Kendi ihtiyaç ve duygularını güven içinde ifade edebilmek; saygı ve sınırların korunması.
Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru
“İhtiyacımı saklamadan ama ölçülü biçimde söylemenin güvenli bir yolu var mı? Hayır dersem gerçekte ne olabilir?”
Şema terapide nasıl çalışılır?
Terapide öncelikle kişinin kendi ihtiyaç ve tercihlerini tanıması desteklenir; ardından bunları ifade etmek için rol oyunları ve davranışsal denemeler yapılır. Birikmiş öfke güvenli biçimde dile getirilir ve karşılanmamış bir ihtiyacın sinyali olarak ele alınır. Young bu şemayı taşıyan kişilerin çoğu zaman kontrolcü partnerlere çekildiğini anlatır; gerçekçi bir hedef, hem yeterince güçlü hem de kişinin ihtiyaçlarına duyarlı bir partner seçebilmektir.
Uyum ile boyun eğicilik farkı
Uyumlu olmak, uzlaşmak ve başkalarının isteklerini gözetmek ilişkinin parçasıdır. Bu şema, kendi sesini ifade etmenin tehlikeli göründüğü ve bunun uzun vadede kırgınlık ve öfke biriktirdiği durumları anlatır. Bir ilişkide gerçek bir tehdit varsa mesele şema değil güvenliktir.
Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.
Hayır demek sizin için gerçekten tehlikeliyse, yani bir ilişkide tehdit, şiddet ya da zorlayıcı kontrol varsa, önce güvenliğinizi düşünün. Acil tehlikede 112’yi arayın; danışma için Alo 183’e ulaşabilir, KADES uygulamasını kullanabilirsiniz.
İlişkili şemalar
- Kendini fedaAynı alandadır; ikisinde de kendi ihtiyaçlar geri plana atılır.
- Onay arayıcılık / tanınma arayışıOnay kaybetme korkusu boyun eğmeyi besleyebilir.
- Duyguları bastırmaÖfkeyi bastırmak iki şemanın ortak noktasıdır.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press, s. 16, 19–20, 38–39, 245.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell, s. 21.
- Brockman, R. N., Simpson, S., Hayes, C., van der Wijngaart, R. ve Smout, M. (2023). Cambridge guide to schema therapy. Cambridge University Press, Bölüm 3, Tablo 3.1.
Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası