Başarısızlık
Zedelenmiş özerklik ve performans
Başarı gerektiren alanlarda akranlarına kıyasla temelden yetersiz olduğu ve başarısız olacağı inancı.
Zedelenmiş özerklik ve performans
Bu şema ne anlatır?
Kişinin başarısız olduğuna, kaçınılmaz olarak başarısız olacağına ya da başarı gerektiren alanlarda (okul, iş, spor) akranlarına kıyasla temelden yetersiz olduğuna inanması. Çoğunlukla kendini aptal, beceriksiz, yeteneksiz ya da daha az başarılı görme eşlik eder.
Bu inanç, kişinin gerçek başarılarına rağmen sürebilir; elde edilen başarılar şansa ya da başkalarına bağlanır.
Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?
Ece birkaç yıldır yüksek lisans başvurusunu erteliyor. Başvuru formunu her açtığında “Benden daha iyileri var, kabul edilmem” diye düşünüp kapatıyor. Erteledikçe rahatlıyor; ama bir yandan da hiçbir şey denemediği için kendine kızıyor.
“Nasıl olsa başaramayacağım.”
Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.
Nereden gelebilir?
Kuram bu şemayı çoğunlukla evde ya da okulda sürekli küçümsenme, başka çocuklarla olumsuz kıyaslanma, yeterli cesaretlendirme ve ustalaşma deneyimi bulamama ile ilişkilendirir. Arntz ve Jacob, çocuğun yeteneğine uymayan alanlarda baskıyla başarıya zorlanmasının da bu şemaya zemin hazırlayabileceğini anlatır.
Üç başa çıkma biçiminde
Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.
Teslim olma
İşleri yarım gönülle ya da kapasitesinin altında yapmak, kendini sürekli olumsuz kıyaslamak.
Kaçınma
Ertelemek, yeni ve zorlayıcı görevlerden kaçınmak.
Aşırı telafi
Hiç durmadan başarı peşinde koşan, kendini tüketen bir çaba; başkalarının başarısını küçümsemek.
İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı
Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç
Yetkinlik ve ustalık deneyimi; denemeye, hata yapmaya ve öğrenmeye izin veren destekleyici bir ortam.
Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru
“Yetersizlik hissi ile kanıtları ayırabilir miyim? Bu hafta deneyebileceğim en küçük adım ne?”
Şema terapide nasıl çalışılır?
Terapide başarısızlık kanıtları ile başarıyı küçümseme biçimleri birlikte incelenir; kişinin gerçek becerileri ve sınırları ayrıştırılır. Davranış düzeyinde ertelemeyi kırmak için kademeli görevler planlanır. Eleştirel sesin kökenine imgeleme ve sandalye çalışmalarıyla bakılabilir.
Yüksek standartlardan farkı
Bu şemayla yüksek standartlar şeması sık karıştırılır. Başarısızlık şemasında öne çıkan duygu “yapamam”, yüksek standartlarda ise “yaptığım hiçbir zaman yeterli değil” duygusudur. İkisi aynı kişide birlikte de görülebilir.
Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.
İlişkili şemalar
- Yüksek standartlar / aşırı eleştiricilikYeterli olamama duygusu iki farklı yönden yaşanır.
- Kusurluluk / utançBaşarısızlık, değersizlik duygusuyla birleşebilir.
- Bağımlılık / yetersizlikİkisi de yetkinlik ihtiyacıyla ilgilidir.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press, s. 15, 18, 38–39.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell, s. 18.
- Brockman, R. N., Simpson, S., Hayes, C., van der Wijngaart, R. ve Smout, M. (2023). Cambridge guide to schema therapy. Cambridge University Press, Bölüm 3, Tablo 3.1.
Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası