Şema terapi atlası

Güvensizlik / kötüye kullanılma

Ayrılma ve reddedilme

Başkalarının incineceği, aldatacağı, aşağılayacağı ya da çıkarı için kullanacağı yönündeki genellenmiş beklenti.

Ayrılma ve reddedilme

Bu şema ne anlatır?

Başkalarının bir gün incineceği, aşağılayacağı, aldatacağı, yalan söyleyeceği, manipüle edeceği ya da çıkarı için kullanacağı beklentisi. Zarar çoğunlukla kasıtlı ya da haksız bir ihmalin sonucu olarak algılanır; kişi kendini hep kaybeden taraf gibi hisseder.

Bu beklenti, yakınlık arttıkça güçlenebilir. Kişi bir yandan bağ kurmak isterken öte yandan karşısındakinin gizli bir niyeti olup olmadığını sürekli sınar. Young bu şemayı da en çok zarar veren dört şemadan biri sayar.

Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?

Bir iş arkadaşı Mert’e projede yardım teklif eder. Mert teşekkür eder ama içinden “Karşılığında ne isteyecek?” diye düşünür. Sonraki günlerde onun her davranışını bu soru üzerinden izler ve kendisi hakkında hiçbir kişisel bilgi paylaşmaz.

Şemanın sesi

“Açılırsam bunu bana karşı kullanırlar.”

Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.

Nereden gelebilir?

Kuram bu şemayı çoğunlukla çocukluk ya da ergenlikte yaşanan fiziksel, duygusal, cinsel ya da sözel istismarla, akran zorbalığıyla ya da korunmanın yetersiz kaldığı, aldatmanın sık yaşandığı ortamlarla ilişkilendirir. Bu ilişki kaçınılmaz değildir; bu şemayı taşıyan herkesin istismara uğradığı da varsayılamaz.

Üç başa çıkma biçiminde

Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.

Teslim olma

Güvenilmez ya da incitici kişileri seçmek, kötü davranışa katlanmak ve sürekli tetikte olmak.

Kaçınma

Kimseye güvenmemek, kendini hiç açmamak, duygu ve bilgilerini saklamak.

Aşırı telafi

“Onlar bana yapmadan ben yapayım” düşüncesiyle başkalarını kullanmak ya da tam tersine aşırı bir güvenle hareket etmek.

İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı

Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç

Güvenlik, saygı ve sınırların korunması; incinildiğinde korunacağına ve söylediklerinin ciddiye alınacağına dair deneyim.

Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru

“Elimdeki somut kanıtlar ne söylüyor? Güveni bir anda değil, adım adım ve sınırlarımı koruyarak sınayabilir miyim?”

Şema terapide nasıl çalışılır?

Bu şemayla çalışırken güven kendiliğinden beklenmez. Terapist sınırlarını açıkça konuşur, söylediklerini tutarlı biçimde yapar ve güvensizliğin seans içinde dile getirilmesini davet eder. Travma anılarıyla çalışılacaksa yavaş ilerlenir, hız kişinin kontrolündedir ve terapist kişiye yaşamadığı bir istismarı telkin etmez. İmgelemeyle yeniden yazma çalışmalarında koruyucu bir figürün sahneye girip tehdidi durdurması, çocuğun o zaman yaşayamadığı güvenliği deneyimlemesini sağlar.

Gerçek tehlike ile şema ayrımı

Güvensizlik her zaman bir şemanın ürünü değildir. Bugün tehdit, şiddet ya da zorlayıcı kontrol varsa ilk soru şema değil güvenliktir. Şema kavramı zarar veren davranışı açıklamaz, mazur göstermez ve sorumluluğu maruz kalan kişiye yüklemez.

Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.

Şu anda bir ilişkide tehdit, şiddet ya da korkutma yaşıyorsanız önce güvenliğinizi düşünün. Acil tehlikede 112’yi arayın; danışma ve yönlendirme için Alo 183’e ulaşabilir, KADES uygulamasını kullanabilirsiniz.

İlişkili şemalar

Kaynaklar

Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.

Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası