Cezalandırıcılık
Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık
Hata yapan herkesin, kişinin kendisi de dahil, anlayıştan çok sert bir cezayı hak ettiği inancı.
Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık
Bu şema ne anlatır?
İnsanların, kişinin kendisi de dahil, hata yaptıklarında sert biçimde cezalandırılması gerektiği inancı. Beklentilere ya da standartlara uymayan kişilere, kendisi de dahil, karşı öfkeli, hoşgörüsüz, cezalandırıcı ve sabırsız olma eğilimi eşlik eder.
Bu şemada kişi hafifletici koşulları dikkate almakta, insanın kusurlu olabileceğini kabul etmekte ya da başkasının duygularıyla empati kurmakta zorlanır. Hatayı affetmek, sorumluluktan kaçmak gibi görünür.
Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?
Hakan toplantıya beş dakika geç kaldığı için bütün gün kendine sert sözler söyler; akşam arkadaşlarıyla buluşmayı “hak etmediğini” düşünerek iptal eder. Ekibinden biri hata yaptığında da aynı sertlikle karşılık verir.
“Hata yaptıysam bedelini ödemeliyim.”
Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.
Nereden gelebilir?
Kuram bu şemayı çoğunlukla cezalandırıcı ebeveyn modelleriyle, sıcaklığın yerini sertliğin aldığı ve hatanın onarım fırsatı değil ceza nedeni olarak görüldüğü ortamlarla ilişkilendirir.
Üç başa çıkma biçiminde
Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.
Teslim olma
Kendine ve başkalarına sert ve cezalandırıcı davranmak.
Kaçınma
Ceza korkusuyla değerlendirilmekten ve yakınlıktan kaçınmak.
Aşırı telafi
Aşırı bağışlayıcı görünmek ya da dışarıdan hoşgörülü davranırken içinde öfke taşımak.
İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı
Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç
Merhametle birlikte gerçekçi sorumluluk; hataların onarılabileceğini ve affedilebileceğini deneyimlemek.
Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru
“Hatanın sorumluluğunu almak için kendimi aşağılamam gerekiyor mu? Bunu nasıl onarabilirim?”
Şema terapide nasıl çalışılır?
Mod modelinde bu şema çoğunlukla Cezalandırıcı Ebeveyn (yeni adıyla Cezalandırıcı Eleştirmen) moduyla ilişkilendirilir. Terapist bu sese karşı açıkça kişinin yanında durur; Arntz ve Jacob sandalye çalışmalarında bu modun sandalyesinin gerekirse odadan çıkarılabileceğini anlatır. Burada mücadele edilen gerçek ebeveyn değil, içselleştirilmiş sestir. Suçluluk ile sorumluluk ayrıştırılır: Hata kabul edilir, ama kişinin kendini aşağılaması gerekmez.
Sorumluluk ile ceza farkı
Hesap verebilirlik ve adalet duygusu değerlidir. Bu şema, hatanın onarımla değil acıyla ödenmesi gerektiği inancını ve bunun kişinin kendisine ve ilişkilerine verdiği zararı anlatır.
Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.
Kendinize yönelik sert iç ses zaman zaman kendinize zarar verme düşüncelerine dönüşüyorsa yalnız kalmayın; güvendiğiniz biriyle ve bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşun. Acil bir durumda 112’yi arayın.
İlişkili şemalar
- Yüksek standartlar / aşırı eleştiricilikStandarda ulaşılamadığında sert iç ses devreye girer.
- Kusurluluk / utançCezalandırıcı ses utancı derinleştirir.
- Duyguları bastırmaAynı alandadır; katı iç kurallar kendiliğindenliği bastırır.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press, s. 17, 21, 38–39, 273–278.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell, s. 27, 225–226.
- Brockman, R. N., Simpson, S., Hayes, C., van der Wijngaart, R. ve Smout, M. (2023). Cambridge guide to schema therapy. Cambridge University Press, s. 6–10.
Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası