Bağlanma atlası

Bağlanma kuramı nedir?

Bağlanma kuramı, İngiliz psikiyatr ve psikanalist John Bowlby’nin geliştirdiği bir kuramdır. Bowlby psikanalizi, etolojiyi, gelişim psikolojisini ve kontrol sistemleri kuramını bir araya getirdi; Mary Ainsworth’ün titiz gözlem çalışmaları ise kuramı sınanabilir hâle getirdi. Mikulincer ve Shaver’a göre Bowlby’nin fikirleri, Ainsworth’ün katkısı olmadan bugünkü etkisine ulaşamazdı.

Kurama göre bebekler, tehlike anında kendilerini koruyabilecek “daha güçlü ve daha bilge” birine yakın kalmayı sağlayan, evrimle gelişmiş bir bağlanma davranış sistemiyle doğar. Bu sistem yalnızca çocuklukta değil, yaşam boyu etkindir. Bowlby başkasına dayanmanın hiçbir yaşta olgunlaşmamışlık ya da hastalık işareti olmadığını savundu. Yetişkinlikte partnerler, yakın arkadaşlar, öğretmenler ve terapistler de bağlanma figürü olabilir.

Kuramın iki yüzü vardır: Herkeste ortak olan bağlanma süreçlerini anlatan normatif yanı ve insanların yakınlığa ilişkin beklentilerindeki farklılıkları inceleyen bireysel farklılıklar yanı. El kitabının editörleri bugün bağlanma kuramını sosyal ve duygusal gelişim alanında en görünür ve en güçlü görgül temele sahip kuramsal çerçeve olarak tanımlar.

Bağlanma figürünü ne tanımlar?

Araştırmacılar bir bağlanma figürünün dört özelliğini sayar: Yakın olunmak istenen kişidir; zor anda sığınılan güvenli limandır; dünyayı keşfetmeye cesaret veren güvenli üstür; ayrılığında ya da kaybında belirgin bir sıkıntı yaşanır. Her yakın ilişki bir bağlanma ilişkisi değildir. Bir arkadaşla keyifli bir sohbet ya da birlikte spor yapmak, sıkıntı ve rahatlama döngüsü içermiyorsa başka bir sistemin işidir.

Ayrılık neden bu kadar sarsar?

Bowlby ve sosyal hizmet uzmanı James Robertson, ailesinden ayrı kalan küçük çocuklarda önce öfkeli bir protesto, ardından umutsuzluk ve sonunda kopma görüldüğünü tanımladı. Robertson’ın hastanede çektiği filmler, İngiltere’de ve başka ülkelerde hastane ziyaret kurallarının değişmesine katkıda bulundu.

İki ikincil strateji

Bağlanma figürü güvenilir biçimde ulaşılabilir değilse çocuk iki yoldan birini öğrenebilir. Tutarsız bir bakımda sinyalleri büyütmek, yani bağlanma sistemini aşırı etkinleştirmek işe yarayabilir. Yakınlık isteğinin cezalandırıldığı bir bakımda ise ihtiyaçları bastırmak, yani sistemi devre dışı bırakmak daha güvenlidir. Bowlby bu ikinci yolu “zorlayıcı kendine yetme” olarak adlandırdı.

Kategoriler mi, boyutlar mı?

Popüler anlatımlar insanları “kaygılı”, “kaçıngan” ya da “güvenli” diye sınıflandırır. Oysa araştırmalar yetişkin bağlanmasındaki farklılıkların büyük ölçüde iki sürekli boyutta, kaygı ve kaçınmada dağıldığını gösterir. Kişiler bu iki boyutlu alanda bir noktada yer alır ve bu nokta ilişkiye, döneme ve yaşantılara göre değişebilir.

Güvensizlik bir tanı mı?

Hayır. El kitabının editörleri bağlanma kuramının kendi başına bir psikopatoloji kuramı olmadığını ve güvensiz bağlanmayı bir bozukluk olarak görmediğini vurgular. Güvensizlik bazı güçlükler için bir risk etkenidir; tek başına hastalık yapmaz.

Temel kavramlar

Bağlanma davranış sistemi

Tehdit anında koruyucu birine yakınlığı sağlamaya yönelik, evrimle gelişmiş motivasyon sistemi.

Hissedilen güven

Bağlanma sisteminin hedefi: Önemli birinin ulaşılabilir olduğuna dair iç rahatlık.

Güvenli liman

Zor anda sığınılan, teselli ve rahatlama sağlayan ilişki.

Güvenli üs

Kişinin güvendiği birine dayanarak dünyayı keşfedebilmesi.

İçsel çalışan modeller

Kendimiz ve başkaları hakkında yaşantılarla oluşan, yeni deneyimlerle güncellenebilen zihinsel temsiller.

Duyarlılık

Bakım verenin çocuğun sinyallerini fark etmesi, doğru yorumlaması ve zamanında, uygun biçimde karşılık vermesi.

Bağlanma kaygısı

Yakınlık isteğinin yoğun olduğu, ötekinin ulaşılabilirliği ve kendi değeriyle ilgili kaygının öne çıktığı boyut.

Bağlanmadan kaçınma

Yakınlıktan ve başkasına dayanmaktan rahatsızlık duyma, kendine yetmeyi tercih etme boyutu.