Zarar görme ya da hastalanmaya karşı dayanıksızlık
Zedelenmiş özerklik ve performans
Her an bir felaketin gelebileceği ve bunun önlenemeyeceği yönündeki abartılı korku.
Zedelenmiş özerklik ve performans
Bu şema ne anlatır?
Her an bir felaketin gelebileceği ve bunun önlenemeyeceği yönündeki abartılı korku. Young bu korkunun üç alanda odaklanabileceğini belirtir.
Korkunun kendisi sorun değildir; tehlikeye karşı uyanık olmak insanı korur. Bu şemada korku olasılığı aşırı büyütür ve yaşamı giderek daraltır.
Farklı görünümleri
- Tıbbi felaketler
- Kalp krizi gibi ani ve ağır hastalıklar.
- Duygusal felaketler
- Aklını kaybetmek, kontrolü yitirmek.
- Dış dünyadaki felaketler
- Kaza, suç, doğal afet.
Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?
Zeynep göğsünde hafif bir sıkışma hissettiğinde saatlerce internette belirti arar. Doktoru tahlillerinin normal olduğunu söylediğinde kısa bir süre rahatlar; birkaç gün sonra başka bir duyum yeni bir endişe döngüsü başlatır. Kalabalık yerlere gitmeyi de giderek azaltmıştır.
“Kötü bir şey olursa dayanamam.”
Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.
Nereden gelebilir?
Kuram bu şemayı çoğunlukla aşırı kaygılı, dünyayı tehlikeli bir yer olarak anlatan ebeveynlerle ya da büyükanne ve büyükbabalarla, ya da çocuklukta yaşanan gerçek ve kontrol edilemez olaylarla ilişkilendirir. Kaygılı bir mizaç da bu eğilimi güçlendirebilir.
Üç başa çıkma biçiminde
Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.
Teslim olma
Felaket haberlerini takıntılı biçimde okumak, sürekli güvence aramak.
Kaçınma
“Güvensiz” görülen yerlerden ve durumlardan kaçınmak.
Aşırı telafi
Kaygıyı yok sayarcasına gereksiz riskler almak ya da büyüsel ritüellerle güvende kalmaya çalışmak.
İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı
Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç
Güvenlik ve dünyayla baş edebileceğine dair güven; riskleri gerçekçi biçimde değerlendirebilme.
Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru
“Olası olanla muhtemel olanı ayırabilir miyim? Belirsizlik karşısında bana gerçekten yardım eden adım hangisi?”
Şema terapide nasıl çalışılır?
Bilişsel düzeyde olasılıklar gerçekçi biçimde değerlendirilir; güvence aramanın ve kaçınmanın kaygıyı nasıl sürdürdüğü konuşulur. Davranış düzeyinde bilişsel davranışçı terapideki kademeli yüzleşme yöntemleri kullanılabilir. Şema terapi bunlara, korkunun ilk öğrenildiği aile atmosferini imgeleme yoluyla ele almayı ekler.
Tıbbi değerlendirme ve kanıtlar
Yeni ya da şiddetli bedensel belirtiler her zaman tıbbi olarak değerlendirilmelidir. Bu şema, gerçek bir sağlık sorununu dışlamak için değil; tekrarlayan ve yaşamı daraltan korku döngüsünü anlamak için kullanılır. Cambridge Guide, şema terapinin kaygı bozukluklarındaki etkisini sınayan randomize kontrollü çalışma bulunmadığını belirtir; bu alanda kanıtı güçlü başka tedaviler vardır.
Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.
İlişkili şemalar
- Karamsarlık / kötümserlikİkisinde de olası kötü sonuçlar zihni meşgul eder.
- Bağımlılık / yetersizlikDünyayı tehlikeli görmek başkasına dayanma ihtiyacını artırabilir.
- Yüksek standartlar / aşırı eleştiricilikKontrol ve tedbir çabası katı kurallara dönüşebilir.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press, s. 15, 18, 38–39.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell, s. 16.
- Brockman, R. N., Simpson, S., Hayes, C., van der Wijngaart, R. ve Smout, M. (2023). Cambridge guide to schema therapy. Cambridge University Press, s. 27–28.
Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası