Terk edilme / istikrarsızlık
Ayrılma ve reddedilme
Destek ve yakınlık için güvenilen kişilerin kalıcı olmayacağı ya da beklenmedik biçimde uzaklaşacağı beklentisi.
Ayrılma ve reddedilme
Bu şema ne anlatır?
Bu şema, destek ve yakınlık için güvenilen kişilerin kalıcı olmayacağı, güvenilmez ya da tutarsız olduğu beklentisini anlatır. Önemli kişilerin bir gün ayrılacağı, başka birini tercih edeceği, beklenmedik biçimde uzaklaşacağı ya da öleceği duygusu sık sık zihni meşgul eder.
Young bu şemayı en çok zarar veren dört şemadan biri olarak anar. Şema, ilişkide gerçek bir sorun olmasa bile kısa bir gecikme ya da sessizlikle harekete geçebilir; bu nedenle duygunun yoğunluğu çoğu zaman olayın büyüklüğüyle orantılı değildir.
Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?
Deniz’in partneri iş seyahatine çıktığı akşam her zamanki saatte aramaz. Deniz önce telefonunu birkaç kez kontrol eder, sonra zihni hızla olasılıklara kayar: Bir şey mi oldu, ilişkiden mi sıkıldı? Partneri bir saat sonra toplantının uzadığını yazdığında rahatlar; ama aynı gece yine de güvence isteyen birkaç mesaj gönderir.
“Yakında beni bırakabilir; buna hazırlıklı olmalıyım.”
Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.
Nereden gelebilir?
Şema kuramı bu örüntüyü çoğunlukla çocuklukta bakım verenlerin ayrılması, kaybı ya da tutarsız ve öngörülemez biçimde ulaşılabilir olmasıyla ilişkilendirir. Bir ebeveynin ayrılması, ölümü ya da uzun süreli yokluğu kadar, varlığı ile yokluğu arasında gidip gelen bir bakım da istikrar beklentisini sarsabilir. Mizaç bu deneyimlerin ne kadar iz bırakacağını etkiler; şema tek bir nedene indirgenemez.
Üç başa çıkma biçiminde
Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.
Teslim olma
Bağlanmaktan kaçınan ya da öngörülemez partnerleri seçip ilişkide kalmak; kaybın her an gelebileceğini kabullenmek.
Kaçınma
Kaybetme korkusuyla yakın ilişkiye hiç girmemek ya da ilişki derinleşmeye başlayınca geri çekilmek; yalnız kalınca duyguyu uyuşturan yollara başvurmak.
Aşırı telafi
Partnere yapışırcasına tutunmak, kontrol etmek, küçük ayrılıklarda bile öfkeyle tepki vermek.
İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı
Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç
Bu şemanın gölgesinde kalan temel ihtiyaç güvenli bağlanmadır: istikrar, öngörülebilirlik ve yakın kişilerin ulaşılabilir kalacağına dair güven.
Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru
“Bu ilişkinin bugünkü somut işaretleri neler söylüyor? Belirsizliğe dayanırken ihtiyacımı açıkça dile getirebilir miyim?”
Şema terapide nasıl çalışılır?
Terapide önce terapötik ilişkinin kendisi bir istikrar deneyimine dönüşür: Düzenli seanslar, tatiller ve aralar önceden konuşulur, ayrılık anlarında yaşanan duygular birlikte ele alınır. İmgeleme çalışmalarında kişinin terk edilmişlik duygusunu ilk tanıdığı sahnelere dönülür ve o çocuğun ihtiyacı karşılanır. Davranış düzeyinde ise istikrarsız kişilere duyulan yoğun çekim fark edilir ve daha güvenilir ilişki seçimleri adım adım denenir.
Şema kimyasıyla bağlantısı
Young, bu şemayı taşıyan kişilerin istikrarsız partnerlere karşı çoğu zaman yoğun bir “kimya” hissettiğini anlatır; güvenilir ve tutarlı bir partner ise ilk başta sıkıcı gelebilir. Bu çekim tek başına bir ilişkinin iyi ya da kötü olduğunu göstermez; yalnızca tanıdık olanın güçlü hissettirebileceğini hatırlatır.
Bu şema, bağlanma kuramının anlattığı kaygılı örüntülerle akrabadır. Young, erken dönem uyumsuz şemaları Bowlby’nin içsel çalışan modellerinin işlevsiz biçimleri olarak tanımlar. Ayrıntılar için Bağlanma atlası.
Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.
İlişkili şemalar
- Duygusal yoksunlukÇoğu zaman birlikte görülür; ikisi de güvenli bağlanma ihtiyacıyla ilgilidir.
- İç içe geçme / gelişmemiş benlikAyrılık korkusu, aşırı iç içe ilişkilerle de beslenebilir.
- Kusurluluk / utanç“Bırakılırsam, çünkü yeterince değerli değilim” düşüncesinde buluşur.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press, s. 8–9, 13–14, 38–39, 150–152, 208.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell, s. 10.
- Brockman, R. N., Simpson, S., Hayes, C., van der Wijngaart, R. ve Smout, M. (2023). Cambridge guide to schema therapy. Cambridge University Press, Bölüm 3, Tablo 3.1.
Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası