Yetersiz özdenetim / özdisiplin
Zedelenmiş sınırlar
Hayal kırıklığına dayanmakta, dürtüleri düzenlemekte ve hedefe yönelik düzeni sürdürmekte güçlük.
Zedelenmiş sınırlar
Bu şema ne anlatır?
Kişisel hedeflere ulaşmak için yeterli öz denetim ve hayal kırıklığına tahammül gösterememe ya da bunu reddetme; duygu ve dürtülerin ifadesini sınırlamakta güçlük.
Young, şemanın hafif biçiminde kişinin çatışmadan, sorumluluktan ya da aşırı zorlanmaktan kaçınmak için rahatsızlıktan uzak durmaya aşırı önem verdiğini belirtir. Yani sorun her zaman taşkınlık değildir; bazen sadece zorluğa hiç katlanmamaktır.
Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?
Ozan her pazartesi spor salonuna başlamaya karar verir, ama ilk zorlandığı gün bırakır. İşte de sıkıcı raporları son ana kadar erteler. Sinirlendiğinde ise sonradan pişman olacağı sözleri tutamaz.
“Şimdi zor geliyorsa yapmasam daha iyi.”
Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.
Nereden gelebilir?
Kuram bu şemayı çoğunlukla sınır koymayan, yönlendirme sağlamayan ya da çocuğun zorlanmaya dayanmayı öğrenmesine fırsat vermeyen ortamlarla ilişkilendirir. Arntz ve Jacob ihmalin ve rehberlik eksikliğinin de bu şemaya zemin hazırlayabileceğini belirtir; Young, uzun süreler yetişkin denetimi olmadan kalan çocukları örnek verir.
Üç başa çıkma biçiminde
Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.
Teslim olma
Sıradan görevleri yarıda bırakmak, yemek, alışveriş ya da harcamada aşırıya kaçmak.
Kaçınma
Sorumluluk gerektiren işlerden ve durumlardan uzak durmak.
Aşırı telafi
Kısa süreli ve aşırı katı öz denetim dönemlerine girmek; kendine hiçbir esneklik tanımamak.
İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı
Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç
Gerçekçi sınırlar ve öz denetim; dayanılabilir bir yapı ve zorluğa katlandıkça artan güven.
Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru
“Zorlanmayı küçümsemeden, işi tamamlamamı kolaylaştıracak en küçük düzenleme ne olabilir?”
Şema terapide nasıl çalışılır?
Terapide önce zorlanmanın ardındaki ihtiyaç tanınır, ardından gerçekçi sınırlar ve yapı birlikte kurulur. Mod modelinde bu şema çoğu zaman Dürtüsel ya da Disiplinsiz Çocuk modlarıyla ilişkilendirilir. Arntz ve Jacob bu modlarla çalışırken ihtiyacın onaylanmasını, sınır konmasını ve disiplinin kademeli olarak geliştirilmesini önerir. Ödül planları ve davranışsal adımlar bu süreçte kullanılır.
Benzer görünen başka güçlükler
Odaklanmada ve dürtü kontrolünde uzun süreli güçlük yaşayan kişilerde başka değerlendirmeler de gerekebilir. Bu şema bir tanı değildir ve benzer görünen güçlükler farklı nedenlerden kaynaklanabilir. Cambridge Guide, şema terapi çalışmalarına dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanılı kişilerin çoğunlukla alınmadığını hatırlatır.
Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.
İlişkili şemalar
- Haklılık / büyüklenmecilikAynı alandadır; ikisi de gerçekçi sınır ihtiyacıyla ilgilidir.
- Yüksek standartlar / aşırı eleştiricilikBir tür ayna görüntüsüdür; aşırı telafi katı kurallara dönüşebilir.
- BaşarısızlıkYarıda bırakılan işler başarısızlık duygusunu besleyebilir.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press, s. 15–16, 19, 38–39, 242.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell, s. 20, 103–105.
- Brockman, R. N., Simpson, S., Hayes, C., van der Wijngaart, R. ve Smout, M. (2023). Cambridge guide to schema therapy. Cambridge University Press, s. 29.
Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası