Albert Bandura
Sosyal bilişsel kuram, 1925–2021
Kişi, beklentileri ve çevresi birbirini nasıl etkiliyor?
Sosyal bilişsel
Kısa yaşam öyküsü
Bandura, 1925’te Kanada’nın Alberta eyaletindeki küçük bir kasabada doğdu; okulunda öğretmen ve kaynak sıkıntısı olduğu için öğrencilerin çoğu şeyi kendi kendine öğrenmesi gerektiğini anlatmıştır. Psikolojiyi British Columbia Üniversitesi’nde okudu, doktorasını Iowa Üniversitesi’nde yaptı. 1953’ten sonra bütün akademik yaşamını Stanford Üniversitesi’nde geçirdi; 2021’de öldü.
Kuram nasıl gelişti?
Bandura, davranışçılığın ödül ve cezaya dayalı açıklamalarını yetersiz bularak insanların başkalarını gözleyerek de öğrendiğini deneysel olarak gösterdi; 1960’ların başındaki Bobo bebek deneyleri bu çalışmaların en bilinenidir. 1977’de öz-yeterlik kavramını tanıttı. Düşünce ve Eylemin Toplumsal Temelleri (1986) ile yaklaşımını sosyal bilişsel kuram olarak genişletti.
Temel fikir
Davranış yalnızca dış ödüllerin ürünü değildir. Kişinin bir işi yapabileceğine dair inancı, gözlediği modeller ve içinde bulunduğu çevre birbirini karşılıklı olarak etkiler. İnsan, çevresinin edilgen bir ürünü değil, ona yön verebilen etkin bir faildir.
Temel kavramlar
- Öz-yeterlik
- Belirli bir işi başarıyla yapabileceğine ilişkin inanç.
- Gözlem yoluyla öğrenme
- Başkalarının davranışlarından ve bu davranışların sonuçlarından öğrenme.
- Karşılıklı belirleyicilik
- Kişi, davranış ve çevrenin birbirini etkilemesi.
“Bu davranışı değiştirmenize yardımcı olabilecek küçük bir başarı deneyimi ne olurdu?”
Bu soru, kuramı anlaşılır kılmak için yazılmıştır; Albert Bandura tarafından söylenmiş bir söz değildir.
Günümüzde nasıl değerlendiriliyor?
Öz-yeterlik ve gözlem yoluyla öğrenme, psikolojinin en çok araştırılan kavramları arasındadır ve eğitimden sağlığa pek çok alanda kullanılır. Belirli davranışları açıklarken bağlamı ve alana özgü yeterlik inançlarını hesaba katmak gerekir.
Öz-yeterlik olumlu düşünmekten ibaret değildir; davranış fırsatları ve çevresel destekler de önemlidir.
Başlıca eserler
- Sosyal Öğrenme Kuramı (1977)
- Düşünce ve Eylemin Toplumsal Temelleri (1986)
- Öz-yeterlik (1997)
Kaynaklar
Kişilik kuramları atlasındaki tüm kuramlar, bir yaşantıya farklı bakışlar ya da kısa keşif