Beş Faktör Modeli
Özellik boyutları, Paul T. Costa ve Robert R. McCrae
Kişilik bir tip değil, birden çok özellik boyutu olabilir.
Özellik yaklaşımı
Modelin arkasındaki araştırmacılar
Beş Faktör Modeli tek bir kişinin eseri değildir. Paul T. Costa Jr. ve Robert R. McCrae, ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü’nde yürüttükleri uzun soluklu çalışmalarla modelin ölçülmesine ve kuramsal temellendirilmesine en önemli katkıları yapan araştırmacılardır. Modelin gelişiminde Raymond Cattell, Lewis Goldberg ve daha pek çok araştırmacının payı vardır.
Kuram nasıl gelişti?
Model, insanları betimlemek için kullanılan önemli özelliklerin dilde sözcük olarak yer alacağı varsayımından, yani sözcüksel yaklaşımdan doğdu. Allport ve Odbert’in sözcük listeleri üzerinde yapılan faktör analizleri, 1960’lardan itibaren farklı örneklemlerde benzer beş geniş boyutu tekrar tekrar ortaya çıkardı. Costa ve McCrae, 1980’ler ve 1990’larda geliştirdikleri NEO ölçekleriyle bu boyutları ölçme ve yaşam boyu izleme olanağı sağladı.
Temel fikir
İnsanları kutulara yerleştirmek yerine beş geniş özellik boyutu üzerinde farklı düzeylerde tanımlar: deneyime açıklık, sorumluluk, dışadönüklük, uyumluluk ve duygusal dengesizlik (nevrotiklik). Her boyut birçok alt özelliği kapsar; kişiler bu boyutların farklı bileşimleriyle birbirinden ayrılır.
Temel kavramlar
- Dışadönüklük
- Sosyal enerji, girişkenlik ve olumlu duygulanım eğilimlerini kapsayan boyut.
- Sorumluluk
- Düzenlilik, sebat ve hedefe yönelme eğilimleri.
- Deneyime açıklık
- Yeni düşüncelere, estetiğe ve deneyimlere açık olma eğilimleri.
“Hangi özellikleriniz sık, hangileri yalnızca bazı koşullarda görünür oluyor?”
Bu soru, kuramı anlaşılır kılmak için yazılmıştır; modeli geliştiren araştırmacılara ait bir söz değildir.
Günümüzde nasıl değerlendiriliyor?
Beş Faktör, kişilik özelliklerinin betimlenmesinde en güçlü araştırma geleneklerinden biridir; boyutların farklı kültürlerde ve yaşam boyunca incelendiği çok sayıda çalışma vardır. Bununla birlikte yaşam öyküsünü, güdüleri ve belirli davranışların nedenlerini tek başına açıklamaz.
Atlastaki keşif soruları Beş Faktör özelliklerini ölçmez; geçerliği gösterilmiş kişilik ölçeklerinin yerine geçmez.
Başlıca eserler
- McCrae ve John, 1992: Beş Faktör Modeline giriş
Kaynaklar
Kişilik kuramları atlasındaki tüm kuramlar, bir yaşantıya farklı bakışlar ya da kısa keşif