İç içe geçme / gelişmemiş benlik
Zedelenmiş özerklik ve performans
Önemli bir kişiyle aşırı iç içe olma ve bunun bedeli olarak kendine ait bir kimlik geliştirmekte güçlük.
Zedelenmiş özerklik ve performans
Bu şema ne anlatır?
Bir ya da birkaç önemli kişiyle (çoğunlukla bir ebeveynle) aşırı duygusal yakınlık ve iç içelik; bunun bedeli olarak tam bir bireyleşmenin ya da olağan sosyal gelişimin gerçekleşmemesi. Kişi, iç içe olduğu kişi olmadan yaşayamayacağına ya da mutlu olamayacağına, ya da o kişinin kendisi olmadan yaşayamayacağına inanabilir.
Bazen ötekiyle kaynaşmış hissetme, yetersiz bir kimlik duygusu, iç boşluk ve yön bulamama da eşlik eder. Arntz ve Jacob bu şemanın çoğu zaman olumlu bir yakınlık olarak yaşandığını belirtir; bu nedenle fark edilmesi zordur.
Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?
Burak her akşam annesiyle telefonda uzun uzun konuşur ve günün bütün ayrıntılarını anlatır. Partneri hafta sonunu baş başa geçirmek istediğinde Burak kendini suçlu hisseder; annesinin onaylamayacağı bir karar almak ona ihanet gibi gelir. Kendi zevklerinin ne olduğu sorulduğunda ise ne diyeceğini bilemez.
“Ayrı düşünürsem aramızdaki bağ bozulur.”
Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.
Nereden gelebilir?
Kuram bu şemayı çoğunlukla çocuğun ayrı bir birey olmasının desteklenmediği, ebeveynin duygusal ihtiyaçlarının çocuk üzerinden karşılandığı ya da ayrışmanın sadakatsizlik gibi algılandığı aile ilişkileriyle ilişkilendirir.
Üç başa çıkma biçiminde
Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.
Teslim olma
Her şeyi iç içe olduğu kişiye anlatmak, partnerinin yaşamı üzerinden yaşamak, ötekini taklit etmek.
Kaçınma
Yakın ilişkilerden ya da bireyselliğe değer veren kişilerden kaçınmak.
Aşırı telafi
Önemli kişilerin tam tersi olmaya çalışmak, aşırı bir bağımsızlık göstermek.
İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı
Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç
Yakınlık içinde özerklik: Bağı koruyarak kendine ait düşünceler, tercihler ve bir kimlik geliştirebilmek.
Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru
“Ayrı bir tercihim olması ilişkimize mutlaka zarar verir mi? Benim isteğim tam olarak ne?”
Şema terapide nasıl çalışılır?
Terapide kişinin kendi tercihlerini, değerlerini ve duygularını tanıması desteklenir. Sandalye çalışmalarında ayrışmayı suç gibi gösteren içsel sesle konuşulur. Amaç yakın ilişkiyi koparmak değil; yakınlıkla bireyselliğin bir arada var olabileceğini deneyimlemektir. Aileye duyulan sadakat anlayışla karşılanır.
Kültürel bağlam
Aile bağlarının güçlü olduğu kültürlerde yakınlık ve dayanışma değerlidir ve tek başına şema anlamına gelmez. Bu şema, yakınlığın kişinin kendi kimliğini geliştirmesine yer bırakmadığı ve yaşamını daralttığı durumları anlatır. Cambridge Guide, değerlendirmede kültürel ve kuşaklar arası etkenlerin ayrıca ele alınmasını önerir.
Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.
İlişkili şemalar
- Bağımlılık / yetersizlikAyrışamamak, kendi başına karar vermeyi zorlaştırır.
- Boyun eğicilikÖtekinin isteğine uymak ilişkiyi korumanın yolu gibi görünebilir.
- Kendini fedaEbeveynin ihtiyaçları için kendi ihtiyaçlarından vazgeçmek sık eşlik eder.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press, s. 15, 18, 38–39.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell, s. 17.
- Brockman, R. N., Simpson, S., Hayes, C., van der Wijngaart, R. ve Smout, M. (2023). Cambridge guide to schema therapy. Cambridge University Press, s. 64–65.
Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası