Kendine güvenen gençler daha mı akılcı düşünür?

Araştırmalarımdan: hakemli makale, 2026

Kendine güvenen bir gencin “Her şeyi kusursuz yapmalıyım” gibi katı inançlardan daha uzak olduğu düşünülebilir. Prof. Dr. Ferda Aysan’la birlikte yürüttüğümüz bu çalışmada, lise öğrencilerinde öz yeterlik ile akılcı olmayan inançlar arasındaki ilişkiyi inceledik ve beklemediğimiz bir sonuçla karşılaştık.

Yayımlandığı yer

Trakya Eğitim Dergisi, 16(1), 195–218, 2026 (açık erişim)

Araştırma deseni

Kesitsel, ilişkisel tarama

Katılımcılar

İzmir’de üç lisede 292 öğrenci (15–17 yaş)

Ölçme araçları

Akılcı Olmayan İnanç Ölçeği–Ergen Formu ve Genel Öz-Yeterlik Ölçeği

Bu araştırma neden yapıldı?

Ergenlik, kimliğin biçimlendiği ve gencin kendine dair inançlarının güçlendiği bir dönemdir. Bandura’nın öz yeterlik kavramı, kişinin bir işi başarabileceğine olan inancını anlatır; bu inanç güçlüklerle baş etmeyi, motivasyonu ve sebat etmeyi etkiler. Ellis’in akılcı olmayan inançlar kavramı ise “Her şeyi kusursuz yapmalıyım” ya da “Herkes beni onaylamalı” gibi katı ve abartılı beklentileri tanımlar.

Bu iki kavramın birbirini zayıflatacağı düşünülebilir. Ancak ilişkiyi doğrudan inceleyen çalışmaların sayısı sınırlıydı. Biz de öz yeterlik ile akılcı olmayan inançlar arasındaki ilişkiye ve bu iki değişkenin cinsiyet, yaş ve algılanan sosyoekonomik düzeye göre farklılaşıp farklılaşmadığına baktık.

Nasıl araştırıldı?

İzmir merkezdeki üç lisede okuyan, yaşları 15 ile 17 arasında değişen 292 öğrenci (153 kız, 139 erkek) çalışmaya katıldı. Etik kurul izni alındıktan sonra öğrenciler sınıflarında, araştırmanın amacı açıklanarak ve gizlilik güvencesi verilerek ölçekleri doldurdu.

Akılcı olmayan inançları ve genel öz yeterliği ölçen iki ölçek ile kısa bir kişisel bilgi formu kullandık. Grupları karşılaştırmak için t testi ve varyans analizi, ilişkiyi incelemek için korelasyon analizi yaptık.

Ne bulundu?

Ne öz yeterlik ne de akılcı olmayan inançlar cinsiyete, yaşa ya da öğrencilerin kendi algıladıkları sosyoekonomik düzeye göre anlamlı bir farklılık gösterdi.

Öz yeterlik ile akılcı olmayan inançlar arasında istatistiksel olarak anlamlı ama çok zayıf bir ilişki bulundu (r = 0,13). Üstelik ilişkinin yönü beklenenin tersineydi: Öz yeterliği biraz daha yüksek olan öğrencilerin akılcı olmayan inanç puanları da biraz daha yüksekti. İki değişkenin ortak varyansı yaklaşık %1,6’ydı; yani birini bilmek, diğerini tahmin etmek için neredeyse hiçbir bilgi vermiyor.

Okuyucu için ne anlama gelebilir?

Bir gencin “Ben bunu yaparım” demesi, kendine ve dünyaya dair katı kurallar taşımadığı anlamına gelmeyebilir. Yeteneklerine güvenen bir öğrenci de “Her sınavdan en yüksek notu almalıyım” diye düşünebilir.

Gençleri desteklerken özgüveni ve düşünce biçimlerini ayrı ayrı dinlemek yararlı olabilir. Bu bulgunun daha geniş örneklemlerde ve farklı yöntemlerle sınanması gerekiyor.

Bu yazıda, araştırmacılardan biri olarak kendi çalışmamızı anlatıyorum. Bulguları makalede yazdığımızın ötesine taşımamaya özen gösterdim; ayrıntılar ve sınırlılıkların tamamı için makalenin kendisine başvurabilirsiniz. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz.

Kavramların kökenleri için Albert Bandura ve Albert Ellis sayfalarına bakabilirsiniz. Tüm araştırmalarım ve yayın arşivi.