Yüksek standartlar / aşırı eleştiricilik
Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık
Eleştiriden kaçınmak için hep çok yüksek standartlara ulaşmak gerektiği inancı ve süreğen bir baskı hissi.
Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık
Bu şema ne anlatır?
Çoğunlukla eleştiriden kaçınmak için, davranış ve performansta çok yüksek içselleştirilmiş standartlara ulaşmak gerektiği inancı. Sürekli bir baskı hissi ve kendine ve başkalarına karşı aşırı eleştirel bir tutum eşlik eder. Young bu şemanın üç biçimde görülebileceğini belirtir.
Young, bu şemadan söz etmek için yüksek standartların keyif, dinlenme, sağlık, öz değer ya da ilişkilerde belirgin bir bozulmaya yol açması gerektiğini vurgular. Yüksek hedeflere sahip olmak tek başına şema değildir.
Farklı görünümleri
- Mükemmeliyetçilik
- Ayrıntıya aşırı dikkat, hataları küçümseyememe.
- Katı kurallar ve “-meli, -malı”lar
- Ahlaki, kültürel ya da dinî kurallar dahil, esnemeyen kurallar.
- Zaman ve verimlilik baskısı
- Daha çok iş yapabilmek için sürekli acele etmek.
Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?
Nil sunumunu çoktan bitirmiştir ama gece yarısına kadar slaytları yeniden düzenler. Ertesi gün sunum çok beğenilir; Nil ise yalnızca bir slayttaki küçük bir yazım hatasını düşünür. Tatilde bile e-postalarını kontrol etmeden duramaz.
“Daha iyisi mümkünse bu yetmez.”
Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.
Nereden gelebilir?
Kuram bu şemayı çoğunlukla başarının sağlıktan ve keyiften önce geldiği, sevginin ve kabulün performansa bağlandığı aile kültürleriyle ilişkilendirir. Çocuk, yeterince iyi olmanın ancak kusursuz olmakla mümkün olduğunu öğrenmiş olabilir.
Üç başa çıkma biçiminde
Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.
Teslim olma
Kusursuz olmak için durmadan çabalamak, kendinden ve başkalarından hep daha fazlasını beklemek.
Kaçınma
Değerlendirileceği işleri ertelemek ya da hiç başlamamak.
Aşırı telafi
Standartları bütünüyle bırakıp işleri özensiz yapmak.
İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı
Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç
Kendiliğindenlik, oyun ve dinlenme; yeterince iyi olanı kabul edebilmek ve gerçekçi hedefler.
Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru
“Bu iş için “yeterince iyi” ne olurdu? Dinlenmeye ve hata yapmaya nerede yer açıyorum?”
Şema terapide nasıl çalışılır?
Terapide yüksek standartların kazandırdıkları ve kaybettirdikleri birlikte değerlendirilir. Mod modelinde bu ses çoğu zaman Talepkâr Ebeveyn (yeni adıyla Talepkâr Eleştirmen) olarak ele alınır ve sandalye çalışmalarında bu sese sınır konur. Arntz ve Jacob, baskı altında kaygı hissediliyorsa bunun daha çok talepkâr içsel sese, duyguları uzak tutan bir koşturmaca varsa daha çok mükemmeliyetçi bir aşırı kontrol moduna işaret ettiğini belirtir. Davranış düzeyinde bilerek “yeterince iyi” bir iş teslim etmek ve dinlenmeyi planlamak gibi adımlar denenir.
Değerler ile katılık
Young bu şemanın ahlaki, kültürel ya da dinî kuralları da kapsayabileceğini belirtir. Burada sorun kişinin değerlerine sahip olması değil; kuralların esneklik tanımayacak kadar katılaşması ve yaşamı belirgin biçimde zorlaştırmasıdır.
Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.
İlişkili şemalar
- CezalandırıcılıkStandarda ulaşılamadığında sert iç ses devreye girer.
- BaşarısızlıkYeterli olamama duygusu iki farklı yönden yaşanır.
- Duyguları bastırmaAynı alandadır; görev ve kontrol duyguların önüne geçer.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press, s. 17, 21, 38–39.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell, s. 26, 89–90.
- Brockman, R. N., Simpson, S., Hayes, C., van der Wijngaart, R. ve Smout, M. (2023). Cambridge guide to schema therapy. Cambridge University Press, s. 6–10.
Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası