Karamsarlık / kötümserlik
Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık
Yaşamın olumsuz yanlarına yaygın ve süreğen biçimde odaklanırken olumlu olasılıkları geri plana atma.
Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık
Bu şema ne anlatır?
Yaşamın olumsuz yanlarına (kayıp, hayal kırıklığı, çatışma, suçluluk, çözülmemiş sorunlar, olası hatalar, ihanet, ters gidebilecek şeyler) yaygın ve yaşam boyu süren bir odaklanma; olumlu ya da iyimser yanların ise küçümsenmesi ya da göz ardı edilmesi.
Bu şemada çoğunlukla işlerin bir gün mutlaka ters gideceği ya da şu an iyi giden şeylerin bozulacağı beklentisi vardır. Kişi hata yapmaktan büyük korku duyar; buna kronik endişe, tetikte olma, yakınma ve kararsızlık eşlik edebilir.
Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?
Elif yeni işine kabul edildiğinde sevinmek yerine hemen olası sorunları düşünmeye başlar: Ya deneme süresini geçemezsem, ya şirket küçülürse? Arkadaşları onu kutlamak istediğinde “Daha erken, bir şey belli değil” der.
“İyi gidiyorsa birazdan bozulur.”
Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.
Nereden gelebilir?
Kuram bu şemayı çoğunlukla dünyaya kaygıyla ve kötümserlikle bakan ebeveyn modelleriyle ve ailede “umutlanmamayı” öğütleyen bir dille ilişkilendirir. Endişe, ailede sürekli bir arka plan duygusu olabilir.
Üç başa çıkma biçiminde
Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.
Teslim olma
Her durumda en kötüsünü beklemek.
Kaçınma
Beklentilerini hep düşük tutmak ya da kötümserliği bastırmak için alkol gibi yollara başvurmak.
Aşırı telafi
Gerçekçi olmayan biçimde aşırı iyimser davranmak; Young bu tepkinin nadir görüldüğünü belirtir.
İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı
Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç
Güvende hissetme, umut ve gerçekçi bir iyimserlik; iyi olanı da görebilme esnekliği.
Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru
“Sorunu görürken hangi olasılıkları dışarıda bırakıyorum? İyi giden bir şeyi bugün fark etmeme ne engel oluyor?”
Şema terapide nasıl çalışılır?
Bilişsel düzeyde olumsuz ve olumlu olasılıklar dengeli biçimde değerlendirilir; olumlu deneyimlerin nasıl küçültüldüğü fark edilir. Endişenin kişiyi korumaya çalışan bir işlevi olduğu kabul edilir, ama bedeli de konuşulur. Davranış düzeyinde keyif veren etkinliklere ve dinlenmeye alan açmak hedeflenir.
Gerçekçi dikkat ile karamsarlık
Riskleri görmek ve tedbir almak sağlıklı bir yetidir. Bu şema, olumsuz olana odaklanmanın keyif alma, karar verme ve umut etme kapasitesini sürekli daralttığı durumları anlatır. Belirgin ve süreğen bir çökkünlük varsa bunun ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.
İlişkili şemalar
- Zarar görme ya da hastalanmaya karşı dayanıksızlıkİkisinde de olası kötü sonuçlar zihni meşgul eder.
- Yüksek standartlar / aşırı eleştiricilikHata korkusu katı standartlarla birleşebilir.
- Duyguları bastırmaAynı alandadır; kendiliğindenlik ve keyif geri planda kalır.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press, s. 17, 20, 38–39.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell, s. 24.
- Brockman, R. N., Simpson, S., Hayes, C., van der Wijngaart, R. ve Smout, M. (2023). Cambridge guide to schema therapy. Cambridge University Press, Bölüm 3, Tablo 3.1.
Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası