Bağımlılık / yetersizlik
Zedelenmiş özerklik ve performans
Gündelik sorumluluklarla başkalarının önemli ölçüde yardımı olmadan baş edemeyeceği inancı.
Zedelenmiş özerklik ve performans
Bu şema ne anlatır?
Kişinin gündelik sorumlulukları (kendine bakmak, gündelik sorunları çözmek, sağlıklı karar vermek, yeni işlere girişmek) başkalarının önemli ölçüde yardımı olmadan yeterince iyi yürütemeyeceğine inanması. Şema çoğunlukla çaresizlik ve edilgenlik olarak görünür.
Bu şema her zaman bir travmadan doğmaz; Young bağımlılığın aşırı korunmayla da gelişebileceğini özellikle vurgular.
Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?
Emre otuz yaşında ve önemli kararlarını hâlâ annesine danışmadan veremez. Yeni bir iş teklifi geldiğinde günlerce bekletir, sonunda kararı yine başkasının vermesini ister. Kendi başına karar verdiğinde ise yanlış yapmış olmaktan korkar.
“Tek başıma yapamam.”
Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.
Nereden gelebilir?
Kuram bu şemayı çoğunlukla aşırı koruyucu, çocuğun yerine karar veren ve onun kendi yetkinliğini deneyimlemesine izin vermeyen bakımla ilişkilendirir. Arntz ve Jacob, hasta bir ebeveyne bakmak gibi çocuğun yaşını aşan ve destek görmeyen sorumlulukların da bu şemaya zemin hazırlayabileceğini anlatır.
Üç başa çıkma biçiminde
Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.
Teslim olma
Kararları başkalarına bırakmak, aşırı koruyucu partnerler seçmek.
Kaçınma
Araba kullanmak gibi yeni sorumluluklardan kaçınmak, işleri ertelemek.
Aşırı telafi
Kimseden hiçbir şey istememek, yardım gerektiğinde bile her şeyi tek başına yapmaya çalışmak.
İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı
Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç
Özerklik ve yetkinlik deneyimi; güvenli bir destekle kendi başına deneme ve başarma fırsatı.
Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru
“Bu işi hangi küçük adımlarla kendim deneyebilirim? Yardım almak ile bütünüyle başkasına bırakmak arasındaki fark ne?”
Şema terapide nasıl çalışılır?
Terapist bu şemada destek verir ama kişinin yerine karar vermez; sınırlı yeniden ebeveynlik burada özerkliği desteklemek anlamına gelir. Arntz ve Jacob bu şemayı taşıyan kişilerin terapide çok uyumlu görünüp yine de ilerlemeyebileceğini belirtir. Bu nedenle davranışsal görevler kademeli olarak planlanır ve küçük başarılar görünür kılınır.
Yardım istemek bir şema değildir
İnsanlar birbirine dayanarak yaşar. Bu şema, yardım almanın kendisini değil, yardım almadan hiçbir şey yapılamayacağı inancını ve bunun yaşamı daraltmasını anlatır.
Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.
İlişkili şemalar
- İç içe geçme / gelişmemiş benlikAşırı yakın aile ilişkileri bağımsızlığı zorlaştırabilir.
- Zarar görme ya da hastalanmaya karşı dayanıksızlıkDünyanın tehlikeli görülmesi, başkasına dayanma ihtiyacını artırabilir.
- Başarısızlıkİkisi de yetkinlik ihtiyacıyla ilgilidir.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press, s. 8, 15, 18, 38–39.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell, s. 14–15.
- Brockman, R. N., Simpson, S., Hayes, C., van der Wijngaart, R. ve Smout, M. (2023). Cambridge guide to schema therapy. Cambridge University Press, Bölüm 3, Tablo 3.1.
Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası