Kusurluluk / utanç
Ayrılma ve reddedilme
Kişinin kendini temelden kusurlu, değersiz ya da sevilmeye layık olmayan biri olarak hissetmesi.
Ayrılma ve reddedilme
Bu şema ne anlatır?
Kişinin kendini önemli açılardan kusurlu, kötü, istenmeyen, aşağı ya da değersiz hissetmesi ve gerçek yüzü görülürse sevilmeyeceğine inanması. Eleştiriye, reddedilmeye ve suçlanmaya karşı aşırı duyarlılık, başkalarının yanında öz bilinç, kıyaslama ve güvensizlik eşlik eder.
Utanç duyulan “kusur” içsel olabilir (bencillik, öfke dürtüleri, kabul edilemez bulunan istekler) ya da dışarıdan görülebilir (görünüş, sosyal beceriksizlik). Young bu şemayı en çok zarar veren dört şemadan biri sayar.
Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?
Can’ın yöneticisi raporundaki küçük bir hataya dikkat çeker. Can bunu bir düzeltme olarak değil, “Sonunda ne kadar yetersiz olduğumu gördüler” diye duyar. O akşam arkadaşlarıyla buluşmayı iptal eder; yakından tanınmak ona tehlikeli gelir.
“Beni yakından tanısalar istemezler.”
Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.
Nereden gelebilir?
Kuram bu şemayı çoğunlukla eleştirel, reddedici, küçümseyici ya da aşağılayıcı aile ortamlarıyla ilişkilendirir. Çocuğun koşulsuz sevgi görmemesi ve küçük düşürülmeye karşı korunmaması bu duyguyu besleyebilir.
Üç başa çıkma biçiminde
Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.
Teslim olma
Eleştirel ya da reddedici arkadaşlar ve partnerler seçmek; kendini sürekli küçümsemek.
Kaçınma
Gerçek düşüncelerini ve duygularını saklamak, kimsenin fazla yaklaşmasına izin vermemek.
Aşırı telafi
Kusursuz ya da üstün görünmeye çalışmak; başkalarını eleştirip küçümsemek.
İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı
Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç
Koşulsuz kabul, saygı ve sevgi; kusurlarıyla birlikte değerli olabildiğini deneyimlemek.
Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru
“Bir hatam ya da eksik bir yanım, bütün benliğim hakkında ne söyler, ne söylemez?”
Şema terapide nasıl çalışılır?
Terapide kişinin yaşamı boyunca bu şemayı destekleyen ve çürüten kanıtlar birlikte gözden geçirilir; desteklediği sanılan kanıtlar başka biçimlerde de okunabilir. İmgeleme ve sandalye çalışmalarında eleştirel sesin kime ait olduğu ve çocuğun neye ihtiyaç duyduğu ele alınır. Terapistin içtenlikle verdiği olumlu geri bildirimler ve ölçülü kendini açması da önemli bir onarıcı deneyimdir.
Aşırı telafiyle karışabilir
Dışarıdan kendinden emin, hatta üstün görünen bir davranış da bu şemaya karşı geliştirilmiş bir aşırı telafi olabilir. Young aynı şemayı taşıyan üç kişinin eleştirel partner seçmek, yakınlıktan kaçmak ve üstün davranmak gibi birbirine zıt yollar izleyebileceğini anlatır. Bu nedenle davranıştan şemayı okumak yanıltıcıdır.
Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.
İlişkili şemalar
- Yüksek standartlar / aşırı eleştiricilikKusurluluk duygusu, kusursuz olma çabasıyla telafi edilebilir.
- CezalandırıcılıkKendine yönelik sert iç ses utancı derinleştirir.
- Onay arayıcılık / tanınma arayışıDeğerini başkalarının onayına bağlamak utançla beslenebilir.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press, s. 8–9, 14, 32–33, 38–39, 91–108.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell, s. 13.
- Brockman, R. N., Simpson, S., Hayes, C., van der Wijngaart, R. ve Smout, M. (2023). Cambridge guide to schema therapy. Cambridge University Press, Bölüm 3, Tablo 3.1.
Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası