Haklılık / büyüklenmecilik
Zedelenmiş sınırlar
Kendini başkalarından üstün, özel haklara sahip ve karşılıklılık kurallarının dışında görme.
Zedelenmiş sınırlar
Bu şema ne anlatır?
Kişinin kendini başkalarından üstün gördüğü, özel haklara ve ayrıcalıklara sahip olduğuna ve sosyal ilişkileri düzenleyen karşılıklılık kurallarına bağlı olmadığına inandığı örüntü. İstediğini, başkalarına maliyeti ne olursa olsun yapabileceği ya da elde edebileceği beklentisi eşlik eder.
Young bu şemanın bazen güç ve kontrol için üstünlük arayışı biçiminde, empati göstermeden başkalarına hükmetme olarak görüldüğünü anlatır. Ancak aynı davranış, altta yatan bir duygusal yoksunluk ya da kusurluluk şemasına karşı geliştirilmiş bir aşırı telafi de olabilir.
Gündelik yaşamda nasıl görünebilir?
Kaan restoranda siparişinin gecikmesine çok sinirlenir; garsondan yüksek sesle müdürü çağırmasını ister. Arkadaşları bekleme süresinin herkes için aynı olduğunu hatırlattığında “Ben bu kadar beklemem” der. Masadakilerin rahatsız olduğunu fark etmez.
“Benim istediğim önce gelmeli.”
Örnek ve iç ses kurmacadır; gerçek bir kişiyi anlatmaz.
Nereden gelebilir?
Kuram bu şemayı çoğunlukla aşırı hoşgörülü, şımartan, sınır koymayan ya da çocuğa başkalarından üstün olduğu duygusunu aşılayan ortamlarla ilişkilendirir. Arntz ve Jacob baskın davranışın ödüllendirilmesini ve narsisistik bir rol modelini de olası yollar arasında sayar; çok katı bir yetiştirilmeye karşı başkaldırı da bir başka yol olabilir. Cambridge Guide’ın aktardığı bir meta-analizde bu şemanın ihmal ya da travmayla ilişkili bulunmaması aşırı hoşgörü varsayımıyla uyumludur.
Üç başa çıkma biçiminde
Aynı şemaya farklı kişiler, hatta aynı kişi farklı zamanlarda birbirine zıt biçimlerde yanıt verebilir. Örnekler Young’ın başa çıkma tablolarından uyarlanmıştır.
Teslim olma
İstediğini elde etmek için başkalarını zorlamak, böbürlenmek, bencilce davranmak.
Kaçınma
Sıradan biri olacağı, öne çıkamayacağı durumlardan kaçınmak.
Aşırı telafi
Bencilliğini telafi etmek için gösterişli hediyeler vermek ya da başkalarının ihtiyaçlarıyla aşırı ilgilenmek.
İhtiyaç ve Sağlıklı Yetişkin bakışı
Karşılanmamış olabilecek ihtiyaç
Gerçekçi sınırlar ve öz denetim; karşılıklılığı, empatiyi ve başkalarının haklarını deneyimleyerek öğrenmek.
Sağlıklı Yetişkinin sorabileceği soru
“Benim ihtiyacım kadar karşımdakinin sınırı da nasıl görünür olabilir? Bu isteğimin bedelini kim ödüyor?”
Şema terapide nasıl çalışılır?
Terapist bu şemada empatik ama net sınırlar koyar: Kişinin altta yatan ihtiyacını tanır, ancak karşılıklılık kurallarını da hatırlatır. Cambridge Guide empatik yüzleştirmeyi sıcak ve soğuk musluğu olan bir lavaboya benzetir; narsisistik örüntülerde yüzleştirme daha doğrudan olabilir, gerektiğinde açık sınır koymaya geçilir. Davranışın ardında bir yalnızlık ya da utanç varsa, imgeleme çalışmalarında bu incinebilir yanla temas kurulur.
Sınır sorunu mu, telafi mi?
Bu şema her zaman şımartılmışlıktan doğmaz. Young, kimi zaman hiç karşılanmamış ihtiyaçların “bundan sonra her şey benim olmalı” tavrına dönüşebileceğini, yani haklılığın duygusal yoksunluğa karşı bir telafi olabileceğini belirtir. Bu ayrım terapide hangi yolun seçileceğini belirler.
Bu sayfa psikoeğitim amaçlıdır; tanı koymaz ve kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Bir şemayı yalnızca okuyarak kendinizde saptayamazsınız. Kendinizi zorlayan bir örüntü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.
İlişkili şemalar
- Yetersiz özdenetim / özdisiplinAynı alandadır; ikisi de gerçekçi sınır ihtiyacıyla ilgilidir.
- Duygusal yoksunlukHaklılık bazen yoksunluğa karşı bir telafidir.
- Kusurluluk / utançÜstünlük görüntüsü utanca karşı bir kalkan olabilir.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press, s. 15, 19, 38–39, 150–152.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell, s. 19.
- Brockman, R. N., Simpson, S., Hayes, C., van der Wijngaart, R. ve Smout, M. (2023). Cambridge guide to schema therapy. Cambridge University Press, s. 20, 126.
Bu sayfadaki metinler yukarıdaki kaynaklardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
Tüm şemalar, şema modları, Zihnimdeki ses ne söylüyor olabilir? ya da şema kimyası