CAS-2 nedir? Çocuğunuzun nasıl düşündüğünü ve öğrendiğini anlamak

PASS kuramı ve CAS-2

“Çocuğum zeki, ama okurken çok zorlanıyor.” “Konuyu anlıyor, ama sınavda yapamıyor.” Ailelerden sık duyduğum bu cümlelerin arkasında çoğu zaman aynı soru vardır: Çocuğum nasıl düşünüyor ve nasıl öğreniyor? Bu yazıda, bu soruya bilişsel süreçler üzerinden yaklaşan PASS kuramını ve bu kurama dayanarak geliştirilen Bilişsel Değerlendirme Sistemi’ni (CAS-2) anlatıyorum. Testin neyi ölçtüğünü ve bir değerlendirmede neler gösterdiğini aileler için anlaşılır bir dille özetlemeye çalıştım.

Zekâyı tek bir sayı olarak görmek yeterli mi?

Zekâ testlerinin tarihi yüz yılı aşkın. İlk testler belirli bir zekâ kuramından yola çıkılarak değil, okulda desteğe ihtiyacı olan çocukları belirlemek gibi pratik amaçlarla geliştirildi. Bugün yaygın kullanılan testlerin bir kısmında kelime bilgisi, genel bilgi ya da aritmetik gibi okulda ve ailede öğrenilen bilgilere dayanan bölümler hâlâ önemli bir yer tutar.

Bu durumun bir bedeli olabilir. Öğrenme fırsatları kısıtlı olan ya da farklı bir dilde büyüyen bir çocuğun düşük puanı, düşünme becerisinden çok öğrenme fırsatlarındaki eksikliği yansıtabilir. PASS kuramını geliştiren araştırmacılar bu noktadan yola çıkarak şunu önerdi: Zekâyı “ne bildiğimiz” üzerinden değil, beynin bilgiyi “nasıl işlediği” üzerinden tanımlamak.

PASS kuramı: dört temel bilişsel süreç

PASS kuramı, J. P. Das ve Jack Naglieri tarafından, Rus nöropsikolog Alexander Luria’nın beynin birbiriyle etkileşen işlevsel sistemlerine ilişkin çalışmalarına dayanılarak geliştirildi. Kuram, düşünmenin dört temel sürecini tanımlar. Adı da bu süreçlerin İngilizce baş harflerinden gelir: Planning, Attention, Simultaneous, Successive.

Bu dört süreç birbirinden bağımsız çalışmaz; hemen her iş birkaçını birlikte gerektirir. Ancak bir işte bazıları daha belirleyici olabilir. Örneğin okumayı yeni öğrenen bir çocuk için sesleri doğru sırayla birleştirmek, yani ardıl işlem, özellikle önemlidir. Okuduğunu anlamak ise parçaları bir bütünde birleştirmeyi, yani eşzamanlı işlemi de gerektirir.

CAS-2 nedir?

Bilişsel Değerlendirme Sistemi’nin ikinci sürümü (Cognitive Assessment System, Second Edition; CAS-2), PASS kuramına dayanılarak Jack Naglieri, J. P. Das ve Sam Goldstein tarafından 2014 yılında yayımlandı. 5–18 yaş arasındaki çocuk ve ergenlere, bu alanda eğitim almış bir uzman tarafından bire bir uygulanır. Testin sekiz alt testten oluşan temel ve on iki alt testten oluşan genişletilmiş biçimleri vardır. Sonuçta dört PASS sürecinin her biri için bir puan ve bir toplam puan elde edilir.

Puanlar çocuğun kendi yaşıtlarıyla karşılaştırılmasına dayanır. Ortalama 100’dür; çocukların yaklaşık üçte ikisi 85 ile 115 arasında puan alır. Bir puan tek başına değil, dört süreç arasındaki örüntüyle birlikte anlam kazanır: Hangi süreç çocuğun güçlü yanı, hangisi görece zorlandığı alan?

CAS-2’yi diğer pek çok zekâ testinden ayıran özelliklerden biri, kelime bilgisi, genel kültür ya da aritmetik soruları içermemesidir. Geliştiricileri bunun, testin okulda öğrenilen bilgilerden ve dil becerilerinden daha az etkilenmesini sağladığını savunur. Bir başka özelliği de, uygulayıcının çocuğun ne yapması gerektiğini gerçekten anladığından emin olmak için yönergeyi farklı biçimlerde açıklayabilmesidir.

Türkiye’de CAS-2’nin Türkçe kullanımı Doç. Dr. Tamer Ergin tarafından ülkemize kazandırılmıştır. Uygulayıcı kurumun açıkladığı bilgilere göre standardizasyon çalışması, TÜİK’e göre seçilen 12 bölgede, 14 ilde 1.596 öğrenciyle tamamlanmıştır.

CAS-2 neler gösterir?

Güçlü ve zayıf yönler. CAS-2’nin en değerli yanlarından biri, çocuğun bilişsel profilini ortaya koymasıdır. Her PASS puanı iki açıdan değerlendirilir: Çocuğun yaşıtlarına göre nerede durduğu ve çocuğun kendi ortalamasına göre nerede durduğu. Böylece bir süreç, çocuğun diğer becerilerine göre görece zayıf olabilir; yaşıtlarına göre de belirgin biçimde düşükse daha anlamlı bir zayıflık olarak değerlendirilir. Aynı şekilde çocuğun dayanabileceği güçlü yanlar da görünür hale gelir.

Farkların anlamlılığı. İki puan arasındaki her fark anlamlı değildir; küçük farklar şansa bağlı olabilir. CAS-2’de puanlar arasındaki farklar istatistiksel anlamlılık ölçütleriyle değerlendirilir. Böylece “Planlama, çocuğun diğer becerilerinden gerçekten daha mı zayıf?” gibi bir soruya tahmine dayanarak değil, ölçülü bir biçimde yanıt verilebilir. Her puan, güven aralığı ve yüzdelik sırasıyla birlikte raporlanır.

Ek ölçekler. On iki alt testlik genişletilmiş biçim, dört PASS puanının yanında bilişsel işleyişe dair ek bilgiler de sunar:

Hangi durumlarda uygulanır?

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB). Dikkat ve planlama becerilerinin ayrıntılı olarak incelenmesi.
• Öğrenme güçlüğü (disleksi vb.). Okuma, okuduğunu anlama ya da matematikteki zorlanmanın altında yatan bilişsel süreçlerin belirlenmesi.
• Üstün zekâ ve üstün potansiyel. Çocuğun güçlü ve zayıf bilişsel yönlerinin haritalandırılması. Genel puanı yüksek bir çocukta bile süreçler arasında anlamlı farklar bulunabilir. Bu farkları görmek, hem çocuğun yeteneğini daha iyi tanımayı hem de gözden kaçabilecek bir öğrenme güçlüğünü fark etmeyi sağlar.
• Diğer durumlar. Zihinsel yetersizlik, travmatik beyin hasarı ve duygusal güçlükler gibi durumlarda bilişsel profilin anlaşılması ve akademik başarının önceden kestirilmesi. Geliştiricilerin aktardığına göre, ABD’yi temsil eden 1.559 öğrenciyle yapılan bir çalışmada PASS puanlarıyla akademik başarı arasında güçlü bir ilişki bulunmuştur (ortalama korelasyon .70).

Bu durumlarda CAS-2 bir tanı ölçütü olarak değil, çocuğun bilişsel profilini anlamak için kullanılır. Aynı tanıyı alan çocukların profilleri de birbirinden farklı olabilir; bu yüzden her çocuğun sonuçları kendi öyküsüyle birlikte yorumlanır.

Bir değerlendirmede ne işe yarar?

CAS-2’nin en çok başvurulduğu durum, öğrenmede zorlanan bir çocuğun neden zorlandığını anlamaya çalışmaktır. Örneğin bir çocuğun ardıl işlem puanı belirgin biçimde düşükse, eşzamanlı işlem puanı ise güçlüyse ve okuma becerileri de bu düşük puanla tutarlı biçimde zayıfsa, bu örüntü çocuğun okumada neden zorlandığına dair anlamlı bir ipucu sunar. Bu bilgi, desteği planlarken hem zorlanılan alana odaklanmayı hem de çocuğun güçlü yanlarından yararlanmayı mümkün kılar.

Önemli bir not: CAS-2 tek başına bir tanı aracı değildir. Bir bilişsel değerlendirme; gelişim öyküsü, okuldan alınan bilgiler, gözlem, akademik beceri değerlendirmesi ve gerektiğinde başka ölçme araçlarıyla birlikte yorumlanır. Bir puan, belirli bir günde, belirli görevlerdeki performansın yaşıtlarla karşılaştırmasıdır; yorgunluk, kaygı ve motivasyon gibi etkenler de bu performansı etkileyebilir.

Aileler için birkaç öneri

• Değerlendirmenin sorusunu netleştirin. “Çocuğumun zekâsı kaç?” yerine “Çocuğum neden okumada zorlanıyor, ona nasıl yardım edebiliriz?” gibi bir soru, değerlendirmeyi çok daha yararlı kılar.
• Güçlü yanları da sorun. İyi bir değerlendirme yalnızca zorlanılan alanları değil, çocuğun dayanabileceği güçlü yanları da ortaya koyar.
• Sonuçların okulda ve evde ne anlama geldiğini konuşun. Puanlardan çok, bu puanların günlük öğrenmeye nasıl yansıdığı önemlidir.
• Testle ilgili hazırlık yapmayın. Bilişsel testler, çocuğun daha önce görmediği görevlerle karşılaştığında nasıl düşündüğünü ölçer. Önceden alıştırma yapmak sonuçların geçerliğini bozar; bu yüzden test içerikleri paylaşılmaz.

CAS-2’yi klinik çalışmamda kullanan bir uygulayıcı olduğumu belirtmek isterim; bu yazının amacı testi tanıtmak değil, ne ölçtüğünü ve sınırlarını anlatmaktır. Test güvenliği gereği yazıda hiçbir test maddesi, yönerge ya da puanlama ayrıntısı yer almıyor. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz.

Bilişsel değerlendirmenin bir parçası olarak nasıl kullanıldığını Psikolojik ve Bilişsel Değerlendirme sayfasında, güncel araştırma özetlerini Bilim Ne Söylüyor? bölümünde bulabilirsiniz.